خلیلالله خلیلی به روایت محمدکاظم کاظمی
محمدکاظم کاظمی از خلیلالله خلیلی، شاعر فقید افغان، و خدمتهای او به زبان و ادبیات فارسی گفت.
به گزارش افکارنیوز،این شاعر افغان ساکن ایران درباره صورت و محتوای شعر خلیلی گفت: شعر استاد خلیلی از نظر صورت و محتوا قوی است و همین از دلایل شهرت و ماندگاری آن بوده است. ولی از نظر صورت این نکته را باید یادآور شد که مقبولیت استاد خلیلی در میان کسانی که به سبکهای کهن شعر فارسی رغبت دارند، بیشتر است. به همین دلیل با سلیقهی کنونی رایج در میان شاعران فارسیزبان امروز، این شعر یک مقدار سنتی و با حال و هوای قدیمی به نظر میآید. بنابراین اگر با این ذوق و سلیقه ارزیابی کنیم، محتوا را قویتر مییابیم، چون مسائلی که در شعر خلیلی مطرح است، کهنه
نشده و همچنان از مسائل مهم جامعهی ماست.
او ادامه داد: به اعتبار صورت، استاد خلیلی در همه قالبهای کهن توانا بوده، ولی بیش تر تسلط او در قصیدهسرایی است. اما از نظر محتوایی به نظرم بیشتر موفقیت او در شعرهای اجتماعی است، یعنی آثاری که در آنها به مسائل مردم و جامعهی روز اشاره میکند، مثل شعر «خواب دیدم که سیهابر به دشت و دمنا». او همچنین در شعرهای میهنی و شعرهایی که در آنها به مفاخر و مواریثادب و فرهنگ زبان فارسی میپردازند، قدرتمند ظاهر شده است.
شاعر «پیاده آمده بودم» افزود: تأثیر قصیدهسرایان خراسانی بر شعر خلیلی آشکار است؛ شاعرانی همچون فرخی، منوچهری، مسعود سعد. البته از میان شاعران متأخر و از نظر محتوایی به اقبال لاهوری نظر دارد و در واقع او را شاگرد دبستان اقبال میتوان دانست. خودش در جوانی محضر اقبال را درک کرده و احترام بسیاری برای او قائل بوده است. اما تأثیر استاد خلیلی بر شاعران بعد از خودش به آن روشنی و برجستگی که قابل پیگیری بسیار باشد، نیست، آن هم به این دلیل که در واپسین سالهای زندگی استاد خلیلی سبک و لحن شعر ما به ناگهان عوض شد و شاعران جوان ما بیش از اینکه از سبک نسبتاً کهن استاد خلیلی
و اقران او پیروی کنند، به تجربههای نوینی که در شعر فارسی روی داده بود، گرایش پیدا کردند.
کاظمی یادآور شد: نمیتوان خلیلی را آغازگر شعر نیمایی در افغانستان دانست. البته او شعری با مصراعهایی نابرابر در سالهای جوانی سروده است، ولی آن شعر را نمیتوان یک اثر نیمایی به حساب آورد و بیشتر شباهت میرساند به مستزادهای فارسی. شاید خلیلی در سرایش آن شعر به تجربههای نیما نظر داشته است و شاید هم به مسمطهای اقبال لاهوری. ولی قضیه این است که همان سبک را هم ادامه نداده و آن اثر تنها شعر او تا واپسین سالهای زندگی در این شکل است.
او در ادامه تأکید کرد: ولی این را نباید منکر شد که در خلیلی علاقه به نوگرایی همواره وجود داشته است. ولی این نوگرایی بیشتر در استخدام بعضی واژگان زبان امروز و عناصر زندگی امروز دیده میشود تا قالبهای نوین.
نویسندهی «روزنه» درباره اینکه در شعر خلیلی چه نکتهی قابل توجهی برای مخاطب امروز وجود دارد، گفت: ویژگی مهم شعر استاد خلیلی تنوع محتوایی آن است. یعنی در مجموعه آثار او برای بیشتر مسائلی که برای انسان امروز مطرح است، شعر میتوان یافت. او یک عاشقانهسرای صرف نبود، یا تنها یک شاعر مقاومت یا شاعر اجتماعی.. همهی این مسائل در شعرش هست و به همین سبب غالباً برای موضوعی خاص که به دیوان خلیلی مراجعه میکنیم، با دست پر برمیگردیم.
این شاعر و پژوهشگر افغان همچنین درباره رابطهی خلیلی و قاری عبدالله گفت: من در مورد ارتباط استاد خلیلی و قاری عبدالله اطلاع خاصی ندارم. اینقدر میتوانم بگویم که او به احتمال قوی در جوانی از محضر قاری استفاده کرده و البته نسبت به او احترام هم داشته است. در دیوان خلیلی شعری هست که از شعرهای بسیار خوب او هم هست و بر مزار قاری خوانده شده است.
در سینهی این خاک نهان است جهانی
دردا که نظیرش به جهان باز نیاید
چون قاری ما باز به صد سال در این ملک
دانا خلف حافظ شیراز نیاید
کاظمی دربارهی نقش خلیلی در معرفی بیدل گفت: سبک شعر استاد خلیلی بیشتر به خراسانی و گاه عراقی تمایل دارد و او در عمل از پیروان بیدل به حساب نمیآید، آنچنان که مثلاً قاری از پیروان بیدل است. ولی در عین حال در عرصهی پژوهش، او کتابی دارد با عنوان «فیض قدس» که دربارهی زندگی و آثار بیدل است و در آنجا تقریباً همه اقوال تذکرهنویسان کهن دربارهی بیدل گرد آمده است. از این نظر این یک کتاب بسیار ارزشمند است.
او ادامه داد: گذشته از این خلیلی در تدوین و انتشار دیوان کامل بیدل در کابل سهمی بسزا داشته است. البته در ایران و در سالهای اخیر بعضیها به غلط تصحیح این دیوان را حاصل کار خود خلیلی دانستهاند و این درست نیست. تصحیح برعهدهی مرحوم خالمحمد خسته و بعضی دیگر از ادبای افغانستان بوده است، ولی خلیلی از آنجا که موقعیت حکومتی و نفوذ بسیاری در نهادهای فرهنگی مملکت داشته، در چاپ و انتشار این کتاب بسیار مؤثر بوده و مقدمهی کتاب را هم او نوشته است. این را بزرگترین خدمت خلیلی به بیدل میتوان دانست و اگر این دیوان منتشر نشده بود، چه بسا که بیدل در افغانستان هم این شهرت
و آوازهی کنونی را نداشت و در ایران هم دیرتر از این معرفی میشد، چون تقریباً همه کسانی که در ایران با بیدل آشنا شدند، از طریق همین دیوان آشنا شدند.
نویسندهی «همزبانی و بیزبانی» در مورد نقش خلیلی در تحولات سیاسی - اجتماعی افغانستان گفت: خلیلی در مجموع شخصی بود درگیر با مسائل کشور و از آن شاعران گوشهگیر که فقط در کار سرایش شعر و یا پژوهشهای ادبی هستند، نبود. به همین دلیل در بسیاری از فعالیتهای ادبی کشور، نظیر همان انتشار دیوان بیدل که عرض کردم، سهم جدی داشته است.
کاظمی افزود: در عرصهی سیاست هم خلیلی شخصی بود مؤثر و فعال. او مدتی وزیر بود، مدتی سفیر و مدتی یکی از اعضای اصلی حزب وحدت ملی. ولی به هر حال در دایرهی نظام حاکم حرکت میکرد و او را در عصر محمدظاهر شاه نمیتوان یک شخصیت مبارز علیه نظام شاهی به شمار آورد. ولی در سالهای اخیر زندگی و در زمان حکومت کمونیستها جنبهی انقلابی و مبارزاتی شعر و شخصیت او تبارز میکند، در آن هنگام که او علیه اشغالگران روسی و حکومت وابستهی آنها شعر میسراید.
این شاعر افغان همچنین در مورد وجوه دیگر شخصیت خلیلی گفت: خلیلی علاوه بر شاعری، هم پژوهشگر و نویسندهای توانا بود و هم جزو رجال مهم سیاسی و فرهنگی کشور. در عرصهی پژوهش، بعضی کتابهای او هنوز مرجع افغانستانشناسی و شناخت ادب و تاریخ گذشتهی ما به حساب میآید، مثل «آثار هرات» و «فیض قدس». او چند داستان کوتاه و بلند هم نوشته است که مشهورترین آنها «عیاری از خراسان» است.
کاظمی در پایان گفت: به خاطر عنایت شما به این موضوع و گرامیداشت استاد خلیلالله خلیلی که به واقع گرامیداشت زبان و ادب فارسی در افغانستان است، از شما سپاسگزارم.
خلیلالله خلیلی مشهور به استاد خلیلی (زاده ۱۲۸۶ در کابل - درگذشته به سال ۱۳۶۶ خورشیدی در اسلامآباد) شاعر فارسیگوی معاصر افغان است.