«سرزمین گمشدگان» نشانی از انزوای فلسطینیان
«سرزمین گمشدگان» اثری از الیاس خوری رابطه آدمی و جامعه را محور اندیشه قرار داده و شکل تنهایی و انزوای فلسطیانی که غربت و غربتزدگی تقدیر آنها است را نشان میدهد.
به گزارش افکارنیوز،کتاب «سرزمین گمشدگان» نوشته الیاس خوری با ترجمه رضا عامری رابطه آدمی و جامعه را محور اندیشه قرار میدهد. شکل تنهایی و انزوای فلسطیانی که غربت و غربتزدگی تقدیر آنها است. سرگذشت آدمیانی که سرزمینشان اشغال شده و خانه و کاشانه خود را وانهاده و در سرزمینهای دیگر آواره شدهاند؛ مردمانی در به در و خانه به دوش و کاشانه ویران که فرجامشان جز گم گشتگی و مرگ، چیز دیگری نبوده است. همه چیز از مرگ آغاز و به مرگ ختم میشود.
انگار در «سرزمین گمشدگان» جهان با هرآنچه میتواند ماوا و منزل جان آدمی باشد، بیگانه است. «سرزمین گمشدگان» از واقعیتی به نام کشتار صبرا و شتیلا پرده بر میدارد و از فلسطینیان آوارهای که راهی جز مرگ و فاجعه در انتظارشان نبوده است.
الیاس خوری، در این رمان، شخصیتی فلسطینی به نام «فیصل» آفریده که نمادی برای همه آوارگان آسیایی و آفریقایی و آمریکای لاتین است. نمادی برای شکستگی و تکه تکه شدگی و گمگشتگی، آدمیانی که در جنگ به دنیا می آیند و در جنگ بزرگ میشوند و در جنگ میمیرند و کار و زندگیشان جنگ است.
تصویر جنگ در این رمان، بر حساسیتی اضطرابآور انگشت میگذارد که همواره در افق آن بیشتر از یک احتمال وجود دارد، اما گرانی گاه فرجامین همهی افقها تراژدی است، تراژدی جنایتهایی که چون حکایتی مخوف همه چیز را در بر گرفتهاند و چنین است که زمان در تاریخ سقوط میکند و شخصیتها، هر لحظه به اضطرابهایشان نزدیکتر میشوند تا تلواسههای خود را، در لحظههایی که همه چیز آن در حالتی از گمگشتگی به دور خود میچرخد، حکایت کنند.
فیصل چهرهشان را یادش نیست، اما اجساد را به یاد میآورد. گفت: «جسدها سنگین بودند.» پیکر خواهر کوچکش که هفت سال داشته، در خاطرش هست و این که خشک و مثل هیزم سفت شده بوده فیصل میگوید: «بعد از ساعتها که شاید خوابش برده بوده یا به خاطر اصابت گلوله بیهوش شده بوده، از آنجا فرار کرده، به طرف خیابان اصلی دویده. خیابان پر از مگس و جنازه و بو بوده از ساعت یک بعد از نیمهشب تا پنج صبح خوابیده. بعد باز شروع به دویدن کرده و وقتی خبرنگاران خارجی را دیده، روی زمین مچاله شده، بیآن که چیزی بگوید: این طوری حقیقت از دل خوابها بیرون میزند. وقتی فیصل خواب بازگشت به فلسطین را دید،
سرزمینش را وحشتزده و خودش را تنها یافت و وقتی پیکر مردهها را بالش کرد و در خیابان تنها دوید و وقتی به شاتیلا برگشت تا در جنگ اردوگاهها - که سه سال طول کشیده بود - شرکت کند یا در حصاربندان طولانی اردوگاه شاتیلا بماند، همواره دنبال راهی میگشت تا به فلسطین برود، ولی فلسطین در سال ۱۹۸۷ به شکل گلولهای در سرش و گوری در مسجد سراغش آمد.»
این چرخش و دوران در رمان، بوطیقایی مدور میسازد، بوطیقای زمان دایرهای که نویسنده از آن سود میجوید تا شخصیتهایی تو در تو ساخته شوند. شخصیت زن رمان یعنی «مریم» هم بر این اساس، نمادی از همه مریمها است؛ یعنی نظم بافت روایی که خود همان نظام کلام یا زبان رمان است، ساختار زمانیای میسازد که همهی حوادثدر آن همزمان میشوند و همینطور همه مریمها و در این فرایند، حکایتهای منقول تداخل مییابند و از زمان واقعی خود بیرون میزنند تا به سمت تکهتکه شدگی واقع بیرونی و مرجع خود - دوران جنگ - حرکت کنند.
همه تمهید نویسنده برای ثبت این آشوب و یا روایت عاصیانه جنگی بیهوده است که در آن انسانها کشته و تکهتکه میشوند و همه چیز دایرهوار به مرگ و فاجعه ختم میشود. این دوران در داستان و تداخل حکایتها و مریمها اساس ساختار روایی رمان است.
زبانی با نثری ساده و شاعرانه که در سیاق خاص خود سعی میکند با رفتن به سوی اعماق و حفرههای اسطورهای، دلالت ابهامهای موجود در روایت را به ما نشان دهد. بر همین اساس، راوی فقط سعی میکند فضا را برای مردمان و شخصیتهای دیگر مهیا کند تا خودشان حکایتشان را بگوید و یا روایت کنند. یا بگوییم راوی مانند راویان حکایتهای عامیانه سعی میکند حکایتهایی را که شنیده، به مخاطبان منتقل کند و در این میان آنچه اهمیت دارد، شکاف و اختلاف میان واقع و خیال، میان زمان حال و گذشته است.
با این تودرتویی و این عصیان روایی، ناگزیر همه چیز تو در تو و آینهگون است. همه چیز در چهرههای متکثر و آینههای متعدد، تکهتکه شده بازنمایی میشوند، بیآنکه دچار عدم قطعیت و نسبیگرایی سطحی شوند. این شکستگی و تکهتکه شدگی به موازات جنگ و خرابی، همهی مدلولها را به سوی جنگ و پرسش از چرایی جنگ پیش میبرد تا به طور طبیعی زمان هم دستخوش این شکستگی شود و ما که مخاطب حکایت اوییم، در یک صفحهی کتاب از حوادثی مشابه با تاریخهای متفاوت روبهرو شویم: سالهای ۱۹۶۲،۱۹۸۸، ۱۹۶۶،۱۹۷۶، ۱۹۸۶. تاریخ فجایعی که بر مردمان رفته است، فجایعی که به مرجع بیرونی مشخص و معینی
مانند «جنگ داخل لبنان» و مسألهی «فلسطینیها در لبنان» اشاره میکند و صرفاً نوعی روایت مقلدانه از رمانهای غربی و به معنای «شکستن زمان در در رمان» نیست. زمان در واقعیت شکسته شده است.
بنابراین جهان بیرونی به رغم تکثر خود و همزمانی با برهههای تاریخی دیگر، همچنان زنده و تراژیک در رمان حضور دارد و به این معنا، آلیاس خوری نویسندهای است که هر چند حقیقت را به شکلی یکه و بسته نمیبیند، اما متوجه زندگی و مشکلات مردم است و رمانهایش حاوی «اشکالیه»(معضل) های جهان زیست او هستند و به این معنا، هویت رواییاش متکثر و بر سازندهی کلیتی است به نام مردم «خاورمیانه».
در بخشی از رمان «سرزمین گمشدگان» آمده است: … گفت حکایت مریمها مثل همان حکایت اسکندر است. اسکندر دنبال مریم خودش میگشت تا کار بزرگ خود را انجام دهد. «قانا را به یاد آورد. مادرش در قانا بود و همو بود که باعثشد اولین شگفتی خود را خلق کند. در برابر قبر العازار، مریم دیگری شده بود و در رستاخیز، مجموع همه مریمها. اسکندر بهدنبال شگفتی خودش بود، دنبال مریمش که نمک را فراموش کرد و رفت. او میخواست نمکی را که بحرالمیّت و جهان را غرق کرده بود دوباره به جهان بازگرداند….
الیاس خوری یکی از مهمترین نویسندگان معاصر عرب و تحصیلکرده دانشگاههای بیروت و آمریکا است و اکثر رمانهایش به زبانهای فرانسه، انگلیسی، آلمانی، ایتالیایی، سوئدی، نروژی، هلندی و… ترجمه شده است. وی اکنون سردبیر بخش ادبی مجله النهار است. مهمترین رمانهای او عبارتاند از: کوه کوچک(۱۹۷۷)، سفر گاندی کوچک(۱۹۸۹)، سرزمین گمشدگان(۱۹۹۳)، دروازهی خورشید(۱۹۹۸) و یالو(۲۰۰۲). این رمان در انتشارات افراز با شمارگان ۱۱۰۰ نسخه و بهای ۵۴۰۰۰ ریال انتشار یافته است.