امام خمینی(ره) رأی مردم را عامل مشروعیت نظام میدانست
مشروعیتساز بودن مردم نسبت به یک حکومت، به معنای عینیت بخشیدن به آن، امری مقبول است، اما مشروعیت به معنای الهی بودن آن، منوط به استناد به خداوند است.
به گزارش افکارنیوز،با توجه به اهمیت انتخابات ریاست جمهوری و ضرورت پاسخگویی به سؤالات اندیشهای و دینی پیرامون آن، مجموعهای سلسلهوار از پرسشها و پاسخها در این رابطه منتشر میشود.
یکی از سؤالات مربوطه این است که «آیا امام(ره) رای مردم را از عوامل مشروعیت نظام میدانست یا عامل مقبولیت حکومت؟»
مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم، در یادداشتی این مسأله را بررسی کرده است.
از آنجا که مسأله مشروعیت حکومت دینی در اندیشه سیاسی اسلام از اهمیت قابل ملاحظهای برخوردار است، به گونهای که ارزش بودن حکومت و حقانیت آن بر اساس تحقق مشروعیت آن محک زده میشود، لذا از مسایل مهم حقوقی و نیز فرهنگ سیاسی اسلام، تعینی شدن مشروعیت حکومت و نیز چگونگی تحقق آن در جامعه اسلامی است.
معنا و مفهوم مشروعیت
نکتهای که در ابتدای امر مهم مینماید، معنا و مفهوم کلمه مشروعیت است، چرا که تکلم پیرامون واژهای با عدم احاطه به معنا و مفهوم آن، امری غیر علمی و غیر منطبق بر اصول ساختار بیانی است و معلوم است که مفید نتیجه مطلوب نخواهد بود.
از این رو میگوییم گاهی از مشروعیت، مقبولیت عمومی اراده میشود، چنانکه در حوزه جامعه شناسی سیاسی، مشروعیت، پذیرایی عموم توام با رضایت از یک حکومت تفسیر میشود.
گاهی هم به معنای قانونی بودن و حقانیت مورد بحثو نظر قرار میگیرد چنانکه در فلسفه کلام و حقوق سیاسی چنین بار معنایی را دارد.
نکته مهم آنکه در اندیشه سیاسی اسلام، دو رویکرد فوق از مشروعیت یعنی مقبولیت عمومی و حقانیت حکومت، مورد توجه واقع شده است، یعنی در حکومت دینی، مشروعیت به معنای مقبولیت مردمی نسبت به حکومت، امری معقول و غیر قابل انکار انگاشته شده است، اما مشروعیت به معنای حقانیت و شرعی بودن حکومت در سایه استناد به خدا تحقق مییابد.
از این رو، مشروعیتساز بودن مردم نسبت به یک حکومت، به معنای عینیت بخشیدن به آن، امری مقبول است، اما مشروعیت به معنای الهی بودن آن، منوط به استناد به خداوند است.
برخی مدعیاند امام(ره) قائل به شروعیت نظام با رای مردم است
در عین حال برخی مدعی هستند که «امام خمینی(ره) رای مردم را از عوامل مشروعیت نظام میدانستند.»[۱]
برای بررسی این ادعا به بعضی از کلمات گهربار حضرت امام(ره) در خصوص جایگاه مردم در حکومت اسلامی و نیز در باب اینکه ملاک مشروعیت نظام، الهی بودن آن است، توجه میکنیم.
ایشان در مصاحبه با مجله آلمانی «اشپیگل» در خصوص تعیین نظام سیاسی با آرای خود مردم، میفرمایند: «تعیین نظام سیاسی، با آرای خود مردم خواهد بود.»[۲]
و یا در باب احترام به آرای عمومی دارند که: «در جمهوری اسلامی، زمامداران مردم نمیتوانند با سوء استفاده از مقام، ثروت اندوزی کنند و یا در زندگی روزانه امتیازی برای خود قایل شوند.. دقیقاً باید به آرای عمومی در همه جا احترام بگذارند.»[۳]
و نیز در باب برقراری حکومت با پشتوانه مردم در مصاحبه پروفسور الگار «آمریکایی» با امام خمینی(ره) در تاریخ ۷/۱۰ / ۵۷ این چنین میفرمایند: «پشتوانه یک حکومتی، ملت است، اگر یک ملتی، پشتوانه حکومت نباشد، این حکومت نمیتواند درست بشود، این نمیتواند برقرار باشد.»[۴]
همچنین در باب تولی امور مسلمین و تشکیل حکومت با آرای اکثریت، از ایشان سوال شد که در چه صورت فقیه جامع الشرایط بر جامعه اسلامی ولایت دارد؟ د
ر جواب فرمودند: «ولایت در جمیع صور دارد، لکن تولی امور مسلمین و تشکیل حکومت بستگی دارد به آرای اکثریت مسلمین که در قانون اساسی هم از آن یاد شده است و در صدر اسلام تعبیر میشده به بیعت با ولی مسلمین.»[۵]
نیز در باب عدم جواز تخلف از حکم ملت، در بیانات خود در جمع اعضای هیات بررسی کننده جنگ تحمیلی، چنین فرمودند: «این جا آرای ملت حکومت میکند، این جا ملت است که حکومت را در دست دارد و این ارگانها را ملت تعیین کرده است و تخلف از حکم ملت برای هیچ یک از ما جایز نیست و امکان ندارد.»[۶]
همچنین در باب همراهی تودههای مردمی در برقراری حکومت چنین ابراز میکنند: «اگر همراهی این تودههای محروم نبود، حکومت نمیتوانست برقرار باشد.»[۷]
و نیز در خصوص نقش مردم در حفظ و تداوم جمهوری اسلامی میفرمایند: «و بالاخره ما مردم را لازم داریم، یعنی جمهوری اسلامی تا آخر مردم را میخواهد. این مردمند که این جمهوری را به این جا رساندند و این مردمند که باید این جمهوری را راه ببرند تا آخر.»[۸]
عبارات امام(ره) درباره الهی بودن مشروعیت نظام
از طرفی در باب الهی بودن مشروعیت نظام و این که مشروعیت حکومت اسلامی به استناد به حضرت احدیت و اذن اوست، مطالب گرانمایه ایشان(ره) در کتب و سخنان ایشان مضبوط است که اختصاراً به بعضی از آنها اشاره میشود.
حضرت امام(ره) در باب اثبات ولایت فقیه و این که حکم ولایت فقیه از جانب خداوند تعالی است، در ذیل قول حضرت صاحب الامر(عج) «و اما الحوادثالواقعه فارجعوا الی رواه حدیثنا فانهم حجتی علیکم و انا حجه الله» میفرمایند: «یستفاد من قوله علیه السلام «انا حجة الله و هم حجتی علیکم» هذا یرجع الی جعل الهی له علیهالسلام و جعل من قبله للفقهاء»[۹]
یعنی از کلام امام معصوم علیهالسلام که فرمود: من حجت خدا هستم و فقها حجت من بر شمایند، استفاده میشود که مراد امام علیهالسلام آن است که آنچه از مقام ولایت از جانب خدا برای من ثابت است، از جانب من نیز برای فقهاء ثابت است و معلوم است که ثبوت چنین امری راجع به این است که خداوند این مقام را برای امام علیهالسلام جعل کرد و او از جانب خدا منصوب است و امام نیز آن مقام را برای فقها جعل کرده است.
و یا در استشهاد بر مقبوله عمر بن حنظله میفرمایند: «از قول امام علیه السلام که فرموده است: «فانی قد جعلته حاکماً» استفاده میشود که ایشان مقام حکومت را برای فقیه جعل میکند.»[۱۰]
و یا آنجا که در بیان ولایت مطلقه فقیه میفرمایند: «اگر فرد لایقی که دارای این دو خصلت آگاهی به قانون الهی و عدالت باشد، به پا خاست و تشکیل حکومت داد، همان ولایتی را که حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله در امر اداره جامعه داشت دارا میباشد و بر همه مردم لازم است که از او اطاعت کنند.»[۱۱]
پس مشروعیت حکومت اسلامی به جهت استناد آن به ذات حضرت احدیت است، چرا که او مالک و خالق انسان است، لذاست که حکومت نیز مختص اوست و حکومت انبیاء و اولیاء و فقها زمانی مشروع است که به اذن او و جعل این منصب برای آنها از طرف او باشد. این است اعتقاد معمار انقلاب در خصوص جایگاه مردمی و مشروعیت نظام اسلامی.
(به تعبیر دیگر، مشروعیت به معنای شرعی بودن از طرف خداست و مقبولیت از طرف مردم و رای آنها)
پاورقی
[۱]. روزنامه ایران مورخ ۱۳/۳ / ۸۰، مجید انصاری
[۲]. صحیفة نور. ج ۳، ص ۵۲.
[۳]. همان، ج ۲، ص ۲۸۰.
[۴]. همان، ج ۱۱، ص ۱۳۰.
[۵]. جایگاه مردم در نظام اسلامی از دیدگاه امام خمینی(ره)، ص ۹.
[۶]. صحیفه نور، ج ۱۴، ص ۱۰۹.
[۷]. همان، ج ۱۶، ص ۷۱.
[۸]. همان، ج ۱۹. ص ۳۱.
[۹]. کتاب بیع، حضرت امام خمینی(ره)، ج ۲، ص ۴۷۴.
[۱۰]. همان، ص ۴۷۹.
[۱۱] . ر. ک: حکومت اسلامی، امام خمینی (ره)، ص ۵۵.