نگاهی به روایت انسانی در تاریخ هنر
«خلق یک اثر هنری توسط هنرمند، مواجههی اصیل انسانی با جنبههایی از جهان است که در آن نه تنها سوژه اثر، بلکه تا حدی میتوان زندگی انسانی و موقعیت هستیشناسانه خود هنرمند را رازگشایی کرد…»
به گزارش افکارنیوز،
هر تابلویی که از هر سوژهای نقاشی میشود دستکم نماد دو چیز است؛ یکی نمادی از جاودانهسازی امری که دیر یا زود با فقدان آن مواجه خواهیم شد و تفاوتی نمیکند این اثر یک صورتگری واقعگرایانه باشد، یا سوررئال، دریافتگرایانه و یا هیجاننمایی؛ در هر حال یک نقاشی قصد دارد عنصری تصویری یا مفهومی را جاودانه کند. یک تابلو همچنین نشانگر روایتی انسانی از سوژه نقاشی است. روایتی که احتمالا تنها با زبان هنر قابل بیان بوده و به دلیل همین روایت انسانی جاودانه میشود.
خلق یک اثر هنری توسط هنرمند، مواجههی اصیل انسانی با جنبههایی از جهان است و در این مواجه ویژه، نه صرفاً سوژه اثر هنری را بلکه تا حدی میتوان زندگی انسانی و موقعیت هستیشناسانه خود هنرمند را رازگشایی کرد. هر سوژهای به خودی خود واجد زیبایی و جذابیتی ویژه خود است اما زیباتر از جذابیت بصری یک سوژه نقاشی مواجهه ی یک روح انسانی با آن سوژه است. مثلا در «آفتابگردانهای ونگوگ» آنچه جذابیت گلهای نقاشی شده را از خود گل آفتابگردان بیشتر میکند، حضور روایت انسانی در آن است. روایتها عناصر اصیل معنابخش آثار هنری هستند.
نکتهای در اینجا باید بازشناخت این است که این روایت انسانی امری متمایز از انسانگرایی فراگیر غربی است. زیرا این روایت انسانی به لحاظ اصالت چیزی نیست که تنها با اومانیسم قرون جدید به وجود آمده باشد. روایتگری انسان از جهان و هستی از همان آغاز تاریخ حیات بشری حضوری مسلم داشته است و آنگونه که مارتین هایدگر(فیلسوف آلمانی) خاطرنشان کرده انسان پاسخگوی فراخوان هستی و جهان است و پاسخهای او در قالب روایتهایاش عرضه میشود.
در دوران باستان، انسان روایتگر کیهانِ پررمز و راز و جهان هستی به عنوان یک کل بوده و بزرگترین فراوردههای هنریاش در مواجهه هستی شناسانه او به عنوان موجودی وابسته به این کل، رویارویی رازآمیز و اسطورهای با طبیعت، نظم اشیاء، کون و فساد و … شکل یافتند. در این دوره هم هستی یکه انسانی و روایتگری اسطورهایاش در تبیین هنری رویدادهای جهان، حضوری ثابت و در عین حال مضمر داشت.
اما در قرون وسطی حس مذهبی آدمی باعثخلق آثاری شد که نمایانگر نسبت موجودی کرانمند از سویی، و وجود بیکران از سوی دیگر بود. انسان موجودی ممتاز در عالم خلقت قلمداد میشد که خود آفریننده حالاتی اصیل در محضر آفریننده کل بود. در قرون میانه موقعیت انسان به عنوان اشرف مخلوقات که همه چیز در جهان مسخر اوست، انسانمداری را بیش از پیش تقویت میکرد. خداوند همهچیز را برای انسان خلق کرده و این است معنای نهایی وجود جهان؛ روایت هنری انسان این دوره در قالب آثار کلاسیک علاوه بر حضور انسان در آثار، دریافتهای بشری از خداوند و آسمان به عنوان جهانی معنوی را هم شامل میشود.
هنر با طلیعه عصر جدید انسانمحوری تام و تمامی را تجربه کرد؛ همه هستی و حتی خداوند نیز معنای خود را در نحوه روایتگری آدمی مییابد، تا جایی که آفرینش انسانی گاه در برابر آفرینش الهی قرار گرفته و گاه حتی از آن جذابتر و خوشایندتر مینماید. رویگردانی هنری از طبیعت و واقعیت و تمایل به دریافتگرایی و هیجاننمایی و سوررئالیسم هنری شاید از این امر نشان داشته باشد. به هر حال این گونه گرایشات هنری بیش از پیش بر وجه انسانگرایانه هنر تاکید گذاردند و عنصر روایت را بیش از پیش تقویت کردند. اما اتفاقی که در این میان رخ داد این بود که دیگر اثر هنری بیانگر مواجهه انسان با
هستی نبود، بلکه بیشتر به امری فنی و تکنیکی بدل شده بود؛ گویی که داشتن فن و دانستن تکنیک خلق اثر هنری برای هنرمند بودن کفایت میکند.
بدینترتیب به نظر میرسد که تاریخ هنر، تاریخ فزاینده دور شدن اثر هنری از ذات هنر بود، روایتگری انسان از هستی و جهان جای خود را به ذهنگرایی محدود و دریافتگرایی نسبی انسانی داد و از این طریق - به قول هایدگر - هنر در معنای انکشاف هستی از دست رفت، فراخوان هستی بیپاسخ ماند و هنر به احساس شخصی هنرمند فروکاسته شد.