نگاهی به جریان واژهسازی در فرهنگستان ادب فارسی؛
کلماتی جدی با کاربرد طنز
بسیاری از کلمات که در دورههای اول و دوم از سوی فرهنگستان به عنوان جایگزین ارائه شده، امروز جزئی جدانشدنی از مکالمات روزمره است و دیگر کسی اصل واژه بیگانه را به یاد ندارد. از این دست کلمات میتوان به: «هواپیما» به جای «طیاره»، «دانشگاه» به جای «یونیورسیتی»، «دماسنج» به جای «میزانالحراره»، «دادگستری» به جای «عدلیه» و «شهرداری» به جای «بلدیه» و شهربانی به جای نظمیه اشاره کرد.
گروه فرهنگ و هنر؛ وقتی مهران مدیری و رامین ناصرنصیر در یک برنامه طنز، برای دست انداختن و شوخی با جریان معادلسازی کلمات، «کشلقمه» را جایگزین «پیتزا» کردند، هیچکس تصور نمیکرد روزی برسد که کلماتی به مراتب عجیبتر از «کش لقمه» از سوی یک مرجع رسمی ادبی به عنوان معادل کلمههای خارجی ارائه شوند.
به گزارشافکارنیوز، چند وقتی است که فرهنگستان زبان و ادب فارسی به شدت به تکاپو افتاده و با به حاشیه بردن سایر فعالیتهایش، ناگهان به یاد واژهسازی و تولید کلمات جدید برای جایگزینی کلمات خارجی افتاده است. بعضی از این معادلها به قدری نامانوس هستند که این روزها به دستمایهای برای شوخی و جکهای عامیانه میان مردم تبدیل شدهاند.
خواندن مجدد برخی از این کلمات خالی از لطف نیست: «واکمن»: «پخش همراه»، «فلش تانک»: «آبشویه»، «سوپراستار»: «اَبَرستاره»، «هیتر»: «اجاقک»، «فیبر»: «الیاف»، «گلایدر»: «بادپَر»، «کانتینر»: «بارگُنج»، «کابل»: «بافه»، «توستر»: «برشتهکن»، «چیپس»: «برگک»، «فایل»: «پَرْوَنجا»، «زونکن»: «پَرْوَندان»، «کاور»: «پوشن»، «کپسول»: «پوشینه»، «دسر»: «پِیغذا»، «آوِن»: «تاوَن»، «کراکر»: «تُردَک»، «وارمِر»: «چراغک»، «پاراگلایدر»: «چتربال»، «پاستا»: «خمیراک»، «فلاسک»: «دمابان»، «رستوران سلفسرویس»: «رستوران خویشیار»، «آکنه»: «رخجوش»، «موس پد»: «زیرموشی»،
«ریموت کنترل»: «دورفرمان»، «هدفون»: «دوگوشی»، «پاپکورن»: «ذرتپفکی»، «اینپوت»: «درونداد» و…
یکی از اولین نکاتی که با خواندن این کلمات متوجه آن میشویم، بیگانه نبودن کلمه «رستوران» برای کارشناسان فرهنگستان است که معادل «رستوران سلف سرویس»، میشود: «رستوران خویش یار». البته این کلمات ادامهای هم دارد که نشان از بیگانه نبودن کلمات عربی هم دارد و در برخی از موارد حتی معادلها هم به زبان عربی است: «اولتیماتوم»: «اتمامِ حجت»، «فانتزی»: «نامتعارف؛ غیرمعمولی؛ غیرضروری»، «کپیرایت»: «حق نشر».
بیشک معادلسازی کلمات یک ضرورت است که باید براساس نیازهای جامعه و مردم انجام شود، اما نکته مهم در این معادلسازیها این است که نباید این کار به گونهای مصنوعی انجام شود که برای جامعه قابل هضم نباشد.
بد نیست نگاهی هم داشته باشیم به فرهنگستان زبان و ادب فارسی؛ تاریخ فعالیت این سازمان را میتوان به ۳ دوره تقسیم کرد؛ دوره پهلوی اول(۱۳۱۴-۱۳۲۰)، دوره دوم پهلوی دوم(۱۳۴۹-۱۳۵۷) و فرهنگستان فعلی که عملا از اوایل دهه هفتاد کار واژهسازی را آغاز کرده است. بسیاری از کلمات که در دورههای اول و دوم از سوی فرهنگستان به عنوان جایگزین ارائه شده، امروز جزئی جدانشدنی از مکالمات روزمره است و دیگر کسی اصل واژه بیگانه را به یاد ندارد.
از این دست کلمات میتوان به: «هواپیما» به جای «طیاره»، «دانشگاه» به جای «یونیورسیتی»، «دماسنج» به جای «میزانالحراره»، «دادگستری» به جای «عدلیه» و «شهرداری» به جای «بلدیه» و شهربانی به جای نظمیه اشاره کرد.
سوال اینجاست که چرا این کلمات وارد مکالمات روزمره مردم شدهاند، اما «برگک»، «خمیراک»، «پرونجا» و… احتمالآ هیچوقت جز به شوخی در صحبت و نوشته کسی به کار برده نخواهد شد؟ جواب را باید در همان غیرطبیعی بودن کلمات جستجو کرد، گویی برای ارائه آمار و پر کردن جدول برنامهها، تعمدی در واژهسازی وجود دارد و به همین دلیل بدون هیچ معیاری دست به خلق واژه میزنند.
اگر واقعآ قصد فرهنگستان حفظ و صیانت از زبان فارسیست، شاید بهتر باشد به جای صرف هزینههای هنگفت مالی و انسانی، در راهی که خروجی آن تقریبآ بیثمر است، کارشناسان فرهنگستان ابتدا به سمت مسائل بنیادین و اساسیتری چون تدوین و جمعآوری واژهنامهای از زبانهای پهلوی و اوستایی به عنوان مادر زبان فارسی امروزی روی بیاورند و کار واژهسازی را به مراجع مردمیتری واگذار کنند. یا شاید اگر این نهاد به سمت جمعآوری کلمات اصیل فارسی در سراسر کشور برود، زودتر به نتیجه برسد و با وجود کلمات اصیل فارسی، در بسیاری از موارد نیازی به معادلسازی و خلق کلمات و واژههای جدید
وجود نداشته باشد.
نکته دیگر این است که چرا فرهنگستان زبان فارسی تا به این حد در معادل سازی واژگان راهیافته به زبان مادری تعلل به خرج داده و دیر اقدام می کند تا جایی که یک واژه فرنگی مانند چیبس پس از مدت ها استفاده و جا افتادن در زبان روزمره مردم اینک باید با معادل فارسی خود " برگک " جایگزین شود؟
به عنوان مثال واژه فلاسک هیچگاه سنخیتی با زبان فارسی نداشته و همانطور که شنیده می شود عامه بیشتر با عنوان فلاکس از آن نام می برند چرا که تلفظ پشت سر هم دو حرف(س) و(ک) ساکن برای فارسی زبانان بسیار نامانوس است اما چرا باید سال ها از ورود این دست سازه بشر به ایران بگذرد تا فرهنگستان به فکر بیفتد می توان واژه " دمابان " را به جای آن به کار ببرد؟
نزدیک به دو دهه است که تلویزیون های مجهز به سیستم کنترل از راه دور به خانه های مردم راه یافته و ایرانیان اجباراً واژه های کنترل تلویزیون یا ریموت کنترل را برای نام بردن از " دورفرمان " تلویزیون به کار می برند، در این دو دهه آیا کسی در فرهنگستان زبان فارسی چشمش به این وسیله جدید نیفتاده بود تا از سر فکر و تدبیر و تا این شیء جدید میان عامه مردم اسم و رسم فرنگی اش را جا نینداخته واژه دورفرمان را جایگزین آن کند؟
البته به نظر نمی رسد بتوان پاسخ سوال هایی از این دست را به راحتی از متصدیان فرهنگستان شنید که چرا فرهنگستان زبان فارسی تا این حد و بعضاً با فاصله چند دهه از مردم در معادل سازی واژه ها عمل می کنند و بالاخره چه زمانی این اراده بر فرهنگستان حاکم می شود که اعضای محترم کمی هم همراه با تکنولوژی و زبان مردم اقدامات حفاظتی خود از زبان فارسی را به انجام برسانند.