گزارشی از شب «کریستف کیشلوفسکی»
شب «کریستف کیشلوفسکی» به عنوان صد و چهلمین شب از شبهای «مجله بخارا» با همکاری سفارت لهستان در تهران و گالری «محسن» ۲۸ آبان ماه برگزار شد.
به گزارش افکارنیوز، احسان رسول اف، مدیر گالری «محسن»، در آغاز این مراسم به شبهایی دیگری اشاره کرد که مجله «بخارا» با همکاری این گالری برپا کرده است از جمله شب آندره وایدا و ادامه داد: این بار نیز شبی دیگر به یکی از فیلمسازان برجسته تعلق یافته است.
و پس از آن علی دهباشی مدیر مسوول مجله «بخارا» ضمن یادآوری از شبهایی که تاکنون برای هنرمندان و ایرانشناسان لهستانی برگزار کرده است، از یولیوش گویوو، سفیر لهستان در تهران دعوت کرد تا سخنران آغازگر این نشست باشد.
یولیوش گویوو طی سخنانی کوتاه از کیشلوفسکی یاد کرد و فرزانه قوجلو گفتههای او را به فارسی برگرداند:
متن سخنان یولیوش گریوو بدین شرح است «باز هم از مجله بخارا و گالری محسن تشکر می کنم که شبی را به یکی دیگر از هنرمندان لهستان اختصاص دادهاند.
روزی که به ایران آمدم و با ایرانیها گفتگو کردم، متوجه شدم که با سینمای لهستان کاملاً آشنایی دارند، هم آندره وایدا را میشناختند و هم کیشلوفسکی را.
و اگر بخواهم درباره کیشلوفسکی سخن بگویم، ترجیح میدهم، او را از جنبهای دیگر نگاه کنم. کیشلوفسکی انسان بزرگی بود. او کارش را با فیلم مستند آغاز کرد اما طولی نکشید که متوجه شد نمیتواند همۀ واقعیات را به تصویر درآورد، به ویژه از نظر سیاسی در دورانی که لهستان در آن زمان به سر میبرد و تصمیم گرفت به لایههای عمیقتر زندگی نفوذ کند و به همین منظور به ساخت فیلمهای بلند داستانی روی آورد. و شاید همین یکی از وجوه مشترک کیشلوفسکی با شاعران و هنرمندان ایران است. در زبان فارسی وقتی اشعار حافظ و مولانا را میخوانیم، این لایههای عمیق را درمییابیم و همین وجوه مشترک
بین ما و ایرانیان است که با وجود فاصلۀ جغرافیایی به هم احساس نزدیکی میکنیم.
و در خصوص کیشلوفسکی و اندیشههای او بهتر دیدم به نقل قولی از او بپردازم که زمانی در مصاحبهاش با دانشگاه آکسفورد بیان کرد. کیشلوفسکی در این گفتوگو گفت: این اعتقاد عمیق در من است که که اگر بتوان کاری ارزشمند برای فرهنگ کرد، نزدیک شدن به موضوعاتی است که مردم را به یکدیگر پیوند میدهد و نه مضامینی که آنها را از هم جدا میکند. بسیار چیزها در جهان است که موجب جدایی مردم از یکدیگر میشود، مضامینی چون مذهب، سیاست و ملیت. اگر فرهنگ قادر به کاری باشد، این کار یقیناً یافتن چیزهایی است که ما را با هم یکی میکند و بسیار چیزها وجود دارد که موجب یگانگی مردم با هم میشود.
مهم نیست شما که هستید و من که هستم، مهم نیست دندان شما درد میکند یا دندان من، باز دردی مشترک است. احساسات است که آدمها را به هم پیوند میدهد، چرا که واژهی عشق معنایی مشابه برای تمام آدمها دارد. یا واژۀ «ترس» یا «رنج». ترس برای همهی ما معنایی مشابه دارد. و همۀ ما به یک سان عاشق میشویم. به همین خاطر است که من از این چیزها حرف میزنم، چون در بقیۀ مضامین بلافاصله جدایی میبینم.»
سپس جمشید ارجمند دربارهی کیشلوفسکی سخن گفت که متن سخنان این صاحبنظر و منتقد به شرح ذیل است:
«این بار خلاف اعتقاد خودم میخواهم کمی به تعمیم بپردازم. وقتی به آثار برخی از فیلمسازان لهستان میپردازیم، به ناچار سراغ علتهای نگرش ویژه آنها میرویم.
نمیتوان به یک انسان اهل اندیشه گفت که باید چنین بیندیشی، باید چنین معتقد باشی، چنین سلوک کنی، چنان دوست بداری یا نداری. چنین کاری یعنی گرفتن بهایی گران از آن انسان. مردم لهستان مدتهایی مدید تحت چنین بایدها و نبایدهایی زندگی کردند. خواه وقتی آلمانیها کشورشان را اشغال کردند و خواه زمانی که نظام سوسیالیستی شوروی در آنجا حاکم بود و در چنین شرایطی است که ما به فیلمسازی بزرگ مثل کیشلوفسکی برمیخوریم که میخواهد از سد این بایدها و نبایدها بگذرد. او از طریق مدیوم سینما همه را به عشق و انسانیت دعوت میکند و میبینم که با این نوع نگرش میتواند از این سدها بگذرد و
با تمام انسانها ارتباط برقرار کند. و همین به نگرش او وجهی عمیق و انسانی میدهد که فراتر از هر وجه دیگر است.»
رضا توفیقجو که یکی دیگر از سخنرانان این نشست بود چنین گفت:
«من تنها هستم آقای کیشلوفسکی؛ از من فیلم بساز
این سالها، بیشترین مقاله و نظری که بر کیشلوفسکی فقید ضمیمه شد، از دالان فلسفه گذشت. سخاوتمندانه از آراء و نظرات فیلسوفان استفاده شد تا مگر کیشلوفسکی «فیلسوف» شود. گناهی بر این نامگذاریها نیست. اما مشکل از آنجا آغاز میشود که هر پلان، صحنه، سکانس و فیلم کیشلوفسکی با ترجمان لاکانی، هگلی یا ژیژکی بازخوانی شود. اینجاست که باید در برابر «کیشلوفسکی فیلسوف» ایستاد و او را به سینما بازگرداند.
کریشتف کیشلوفسکی فرزند سینماست و هرآنچه از سینمای او تاویل شود در قدم اول از فیلمهایش برمیآید. روشی – حداقل در کشور ما – رایج شده که برای شناخت و بازخوانی سینمای بزرگانی چون کیشلوفسکی راهی نداریم جز بازخوانی آثار و جهان این فیلمسازان از طریق لاکان، هگل، کانت و هایدگر! این اتفاق خود به خود چالشهای کیشلوفسکی با زبان سینما و نزدیک شدن به علاقهاش یعنی ادبیات را تحت تاثیر قرار خواهد داد. بازخوانی فلسفی آثار کیشلوفسکی نه تنها کار را آسان تر نمیکند بلکه به پیچیدهتر شدن فهم کیشلوفسکی دامن میزند. چگونه میشود که تحلیل فرامتنی از تحلیل متن بیشتر باشد؟ آیا
جز این نیست که صاحبان نظر، خود با زبان سینما آشنایی کمتری دارند؟ و اگر چنین است آیا میتوان درباره جهان یک فیلمساز صاحب تالیف، بدون در نظر گرفتن جزییات زبان سینماییاش نظری قطعی صادر کرد؟ مزیت حضور فیلمسازانی چون آنتونیونی، برگمان، تارکوفسکی، بونوئل و کیشلوفسکی این است که آنها با استفاده از دستور زبان سینما، قابلیتهایی جدید به این مدیوم اضافه کردهاند که تاریخ سینما به آن مدیون است و اگر بخواهیم از واژه مولف، فارغ از چارچوبهای ژانر، مکتب، جریان و جنبش استفاده کنیم باید از فیلمسازان کمتری نام ببریم.
بدیهی است که فیلمسازی در قامت کیشلوفسکی در مجموعه ده فرمان و سه گانه سه رنگ با مفاهیم و معناها چالش کند. اما همه این چالشها با تکیه بر روایت، توجه به جزییات و شکلی از تصویر است که ابزار سینما برایش فراهم کرده است. به همین دلیل برای فهم بهتر کیشلوفسکی ابتدا باید بازیها و کلنجار رفتنهایش با سینما را شناخت. نتیجه هر چه که باشد میتواند به زبان فلسفه، ادبیات یا شعر بیان شود.
در سینمای کیشلوفسکی استفاده از شیشهها، پنجرهها، بازتابهای نور در آب، بازتاب تلالو آب در چهرهها و بازتاب نور در چهرهها بارها دیده میشود. آدم ها از لابلای درها و پنجرهها یکدیگر را نظاره میکنند؛ در فرمان اول، کریشتف پدری که تمام زندگیاش محاسبه و کامپیوتر است و با همین محاسبهها پسرش پاول را از دست داد، در فرمان سوم تنها در یک صحنه حضور دارد، آنهم در صحنهای که از پشت پنجره شادی خانوادهای را در شب کریسمس با حسرت نگاه میکند. در سکانس پایانی سفید، کارول با دوربینی که بر چشم میگذارد، دومینیک همسر سابقاش را از پشت پنجره نگاه میکند و اشک میریزد.
فرمان چهارم با نگاه دو انسان از پشت پنجره آغاز میشود. فرمان ششم با تصویر شیشه باجه پست که میان ماگدا و تومک فاصله انداخته افتتاح میشود. در این قسمت که کیشلوفسکی فیلمی کوتاه درباره عشق را در نسخهای کامل تر از آن ساخت بیشترین ارتباط یک سویه تومک و عشقی که به ماگدا دارد را از پشت پنجره اتاق تومک میبینیم. در فرمان نهم با انعکاس در شیشه و برهم نمایی در یک قاب، گذر رومن و حضور هانکا را یکجا در شبی بارانی میبینیم. همانجایی که عشق میان آنها یک صورتک نگهدارنده بیش نیست.
شیشهها و بازتابهای نور درسه رنگ به غایت کمال سینمای کیشلوفسکی میرسند. خاصه در آبی که این بازتابها ژولی را هنگام نشستن و در خود فرو رفتن و هنگام شناکردن رها نمیکند. و در نهایت گوی بلورینی که از پس آن ورونیک در زندگی دوگانه ورونیکا جهان را وارونه میبیند.
در غالب آثار کیشلوفسکی پردهای پشت پنجرهها دیده نمیشود و یا پردهها در کناره پنجرهها جمع شدهاند تا هر رهگذری بتواند داخل خانه را ببیند. این خود نکتهای است که نمیتواند از سر تصادف باشد.
کارکرد پلانها در سینمای کیشلوفسکی بیشتر از زمان سینمایی معمول در سینماست. این تمهید بخصوص در پلانهایی رخ میدهد که فیلمساز عامدانه قصد دارد یا به جهان سوبژکتیو پرسوناژ خود نزدیکتر شود و یا صحنه مورد نظرش را به شکلی کاملا شخصی شرح دهد.
هنگامی که ژولی در آبی در ایوان اتاقاش در بیمارستان نشسته تلالو نوری آبی به همراه موسیقی او را از خواب بیدار میکند. در این صحنه ژولی دور و نزدیک شدن دوربین را به خود دنبال میکند. پلانی که کارکرد درون گرایانه دارد. در فرمان پنجم یا نسخه کاملتر آن یعنی فیلمی کوتاه درباره کشتن دو سکانس طولانی کشتن میبینیم که با ظرافت و جزییات، دکوپاژ شده تا حسی واحد از کشتن به بیننده منتقل شود. ابتدا سکانسی که در آن یاسک به شکل بیرحمانهای راننده تاکسی را به قتل میرساند. پافشاری یاسک برای کشتن راننده تاکسی بیش از اندازه مشمئزکننده است اما از آن بدتر سکانس بعدی کشتن است؛
سکانسی که قرار است یاسک خود با مجازات اعدام کشته شود. در این سکانس صحنه وارسی رئیس زندان در اتاق اعدام آنقدر با احساس رضایت شخصی رئیس زندان همراه است که دیگر بیننده فکر مجازات از سرش خارج میشود و تصور قتلی دیگر جای آن را میگیرد. رئیس زندان با دقت تمام طناب، اهرم بازشدن زیر پای یاسک، چالهای که قرار است زیر پای یاسک باز شود و حتی پردهها را وارسی میکند. کیشلوفسکی عامدانه و با سِحر دکوپاژ و تدوین تصویری شبیه به قاتل از رئیس زندان میسازد.
ادبیات یکی از بزرگترین علایق کیشلوفسکی در زندگیاش بود. او بخصوص به داستایوفسکی و کامو علاقمند بود و همواره فکر میکرد که سینما در روایت جهان درونی شخصیتها الکن است. اما او در آبی به کمک تدوین و فاصلهگذاری به دنیای درون ژولی نزدیک شد. کیشلوفسکی در چهار صحنه از آبی با استفاده غیر معمول از فید این و فید اوت، کارکرد این تمهید تدوینی را عوض کرد. در سینما فید این و فید اوت زمانی بکار میرود که بخواهیم جهشی زمانی یا مکانی داشته باشیم. اما برخلاف این تعریف وقتی فید اوت زده میشود چند ثانیهای در سیاهی موسیقی میشنویم و سپس دوباره به همان نمای بسته ژولی فیداین
میشود. در این زمان ژولی به چه میاندیشید؟ آیا این زمان فاصلهگذاری شده در واقعیت وجود دارد یا ما وارد دنیای ژولی شدهایم؟
تنهایی آدم ها شاید بیشترین دلیل جذابیت برای روایت کردن کیشلوفسکی باشد. آدمهای ده فرمان و سه رنگ به غایت تنها هستند.»
توفیقجو در بخش دیگری از سخنانش گفته است: «سینمای کیشلوفسکی سرشار از جزییات تصویری و روایی است که باید با تکیه بر نشانههای تصویری رمزگشایی شود. کیشلوفسکی هرگز شخصیتهای فیلمهایش را رها نمیکند و ما همواره در فیلم یا فیلمهای بعدی ردپایی از شخصیتهای قبلی را میبینیم. شخصیتهای کیشلوفسکی در جهانی زندگی میکنند که مثل جهان واقعی ما روزی از کنار هم میگذرند و یا داستانهای یکدیگر را برای هم تعریف میکنند. این خود حکایتی جذاب از جهان یک فیلمساز است که میتوان همه فیلم هایش را – بخصوص از ده فرمان به بعد – در یک فیلم دید.»
در ادامه شب کیشلوفسکی، علی دهباشی از حشمتالله کامرانی یاد کرد که در ۱۳۷۶ کتاب من کیشلوفسکی را به فارسی ترجمه کرده است و مرضیه کوهستانی گوشههایی از این زندگینامه خودنوشت را برای حاضران خواند:
«طبق معمول نیم ساعت انتظار در فرودگاه ورشو برای رسیدن چمدانها. نوار نقاله یکرسه دورمیزند. رویش یک تکه سیگار؛ یک چتر، یک برچسب هتل ماریوت، یک سگک چمدان و دستمالی تمیز وسفیدرنگ دیده میشود. با جود علامتهای «سیگار کشیدن ممنوع» سیگاری روشن میکنم. چهار نفر خدمه بار نزدیک نوار نقاله روی چهار صندلی موجود نشستهاند، یکی از آنها به من میگوید:
اینجا سیگارکشیدن ممنوع است ارباب.
میپرسم:
اما دست روی دست گذاشتن آزاد است؟
دیگری میگوید:
توی لهستان همیشه دست روی دست گذاشتن آزاد است.
عشق من به لهستان کمی شبیه به عشق زن و شوهری پیر است که تمام زیر و بم هم را میشناسند و کمی هم از یکدیگر خسته شدهاند، اما همین که یکی از آنها میمیرد، طولی نمیکشد که دیگری هم دنبالش میرود. زندگی بدون لهستان برایم قابل تصور نیست. با آنکه شرایط زندگی در غرب بسیار عالی است؛ رانندهها معمولاً باملاحظهاند و آدمها توی مغازهها به هم صبح به خیر میگویند، برای من خیلی سخت است در غرب جایی برای خودم پیدا کنم، گیرم که همین حالا هم در غرب هستم. وقتی به آینده فکر میکنم، خودم را فقط در لهستان میبینم.
احساس نمیکنم که شهروند جهانی هستم. هنوز هم احساس میکنم که لهستانیام. در واقع هر چیزی که بر لهستان اثر میگذارد، مرا مستقیم تحت تأثیر قرار میدهد: خود را آنقدر از کشورم دور احساس نمیکنم که برایم علیالسویه باشد. دیگر به هیچیک از بازیهای سیاسی علاقهای ندارم، فقط به خود لهستان علاقهمندم. لهستان دنیای من است. دنیایی که در آن زاده شدهام، و بیشک، همانجا نیز خواهم مرد.
وقتی از لهستان دورم احساس میکنم حتماً برای مدت کوتاهی خواهد بود، گویی یک اقامت موقت است. حتی اگر یکی دو سال هم از لهستان دور باشم، باز احساس میکنم موقتاً به سفر رفتهام. به بیان دیگر، رفتن به لهستان برایم با نوعی احساس بازگشت همراه است، احساس بازگشت به خانه، هر کس باید جایی داشته باشد تا به آنجا بازگردد. من هم جایی دارم و آنجا لهستان است، چه ورشو باشد، چه کوچک در کنار دریاچههای مازوری. اوضاع آنقدر تغییر نمیکند که احساسات اصلی مرا دگرگون سازد. وقتی به پاریس برمیگردم، این احساس بازگشت در من به وجود نمیآید. من به پاریس میآیم، اما به لهستان
بازمیگردم.
برای من پدرم از مادرم مهمتر بود. زیرا خیلی جوان مرد. البته مادرم هم مهم بود، در واقع او یکی از دلایلی بود که تصمیم گرفتم به مدرسه سینما بروم.
یکی از مسائلی که جاهطلبی مرا تحریک کرد درست پس از آن پیش آمد که برای دومین بار در امتحان ورودی شرکت کرده بودم. به خانه برگشتم و تلفنی با مادرم قرار گذاشتم که او را در ورشو، کنار پلهبرقی میدان کاخ(پلاتس زامکو وی) ببینم. احتمالاً روی رفتن من به مدرسه سینما حساب میکرد، اما من همان موقع میدانستم که قبول نشدهام. مادرم به بالای پلکان برقی رسید و من به پایین آن. با پلهبرقی بالا رفتم. باران به شدت میبارید و مادرم سر تا پا خیس آنجا ایستاده بود. از اینکه بار دوم هم قبول نشده بودم خیلی ناراحت بود. به من گفت:
ببین، شاید برای این کار ساخته نشدهای.
نمیدانم گریه میکرد یا باران گونههایش را خیس کرده بود، ولی خیلی ناراحت بودم که آنقدر غمگین شده و همان موقع تصمیم گرفتم به هر قیمتی که شده وارد مدرسه سینمایی بشوم و ثابت کنم که برای این کار ساخته شدهام، فقط به خاطر این که مادرم آنقدر ناراحت شده بود. همان موقع بود که تصمیمم را گرفتم.
خانوادة فقیری بودیم. پدرم مهندس راه و ساختمان بود و مادرم کارمند اداره بیمه. پدرم سل داشت و در مدت دوازده سال بعد از جنگ جهانی اول، این بیماری او را ذرهذره از پا درمیآورد. پدرم روانه آسایشگاهها میشد و چون ما مادرم و ما دو نفر، یعنی من و خواهرم میخواستیم نزدیکش باشیم، دنبالش راه میافتادیم. او به آسایشگاهی میرفت و مادرم هم در ادارهای در همان شهر مشغول به کار میشد. پدرم به آسایشگاه دیگری میرفت و ما هم به همان شهر میرفتیم و مادرم در ادارهای در آن شهر مشغول کار میشد.
در زندگی خیلی چیزها بستگی دارد به این که در کودکی چه کسی موقع خوردن صبحانه پشت دستت زده؛ یعنی پدرت چه کسی بوده، مادربزرگت کی بوده، جدّت کی بوده، خلاصه به طور کلی به پیشینه آدم بستگی دارد. این خیلی مهم است. و شخصی که، وقتی چهار سال داشتی، سیر میز صبحانه به خاطر شیطنت کشیدهای به صورتت زده، همان کسی است که بعدها اولین کتاب را روی میز کنار تختخوابت گذاشته یا به مناسبت عید کریسمس به تو هدیه داده است. و همین کتابها شخصیت ما را شکل میدادند؛ در مورد من که چنین بود. کتابها به من خیلی چیزها یاد دادند و مرا نسبت به بعضی امور حساس کردند. بخصوص کتابهایی که در کودکی و
نوجوانی خواندم مرا به این صورتی که هستم درآوردند.
در تمام دوران کودکی ریههایم ناراحت بود و بیم آن میرفت که سل بگیرم. البته مثل همه پسربچهها فوتبال بازی میکردم یا سوار دوچرخه میشدم، اما چون مریضاحوال بودم، مدتهای طولانی پتویی به خود میپیچیدم و در هوای آزاد روی بالکن یا ایوانی مینشستم. به همین دلیل، وقت خیلی زیادی برای کتاب خواندن داشتم. اوایل که نمیتوانستم بخوانم مادرم برایم کتاب میخواند. بعدها خودم یاد گرفتم که به سرعت کتاب بخوانم، حتی شبها زیر روانداز و در نور یک چراغقوه کوچک یا در پرتو شمع چیز میخواندم. گاهی تا صبح کتاب میخواندم.
البته دنیای واقعی من دنیایی بود که در آن زندگی میکردم، دنیای دوستان، دوچرخهها، دویدنها، و اسکیبازی در زمستان با چوباسکیهایی از تختههای بشکه کلم ترشی. اما دنیای کتابها، دنیای ماجراهای گوناگون نیز برایم همانقدر واقعی بود. درست نیست که بگویم دنیای من صرفاً دنیای کامو و داستایفسکی بود؛ آنها بخشی از این دنیا بودند، اما در عین حال گاوچرانها، سرخپوستها، تام سایر و همه آن قهرمانها هم بود. هم کتابهای بد بود و هم کتابهای خوب و من هر دو را با علاقهای یکسان میخواندم. نمیتوانم بگویم از داستایفسکی بیشتر یاد گرفتهام یا از یک نویسنده
درجه سه امریکایی که ماجراهای گاوچرانها را مینوشت. این را نمیدانم. اصلاً به این طبقهبندیها علاقهای ندارم. از مدتها پیش پی بردهام که زندگی فراتر از چیزهای مادی است که میتوان لمس کرد یا از مغازهها خرید. این نکته را فقط از طریق کتاب خواندن یاد گرفتم.
من از آن آدمهایی نیستم که خوابهایشان را مدتها به یاد دارند. همین که بیدار میشوم فراموششان میکنم، البته اگر خوابی دیده باشم. اما بچه که بودم، مثل همه آدمهای دیگر خواب میدیدم: خوابهای ترسناکی که در آنها مثلاً نمیتوانستم فرار کنم یا اینکه کسی تعقیبم میکرد. همه از این خوابها دیدهایم. گاهی هم خواب میدیدم که بر فراز زمین پرواز میکنم. خوابهای رنگی هم میدیدم؛ همینطور خوابهای سیاه و سفید. خوابهای دوران کودکی را خوب به یاد دارم، منتها به شیوهای غریب. نمیتوانم توصیفشان کنم، اما هروقت چنین خوابی میبینم گهگاه از این خوابها میبینم،
که هم خوابهای خوب هستند و هم خوابهای بد فوراً میفهمم که به دوران کودکیام تعلق دارد.
نکتة دیگری هم هست که فکر میکنم برایم خیلی اهمیت دارد. واقعههایی زیادی در زندگیام وجود دارند که فکر میکنم بخشی از زندگی مرا تشکیل میدهند، ولی در واقع مطمئن نیستم که برای من اتفاق افتاده باشند. این اتفاقها را خیلی واضح به یاد میآورم، اما شاید علتش این باشد که شخص دیگری درباره آنها با من صحبت کرده است. به عبارت دیگر من اتفاقهای زندگیِ دیگران را صاحب شدهام. غالباً حتی به یاد ندارم که این اتفاقها متعلق به چه کسی بوده یا آنها را از کی دزدیدهام. من آنها را میدزدم و بعد به تدریج باورم میشود که برای خودم اتفاق افتادهاند.
چد تا از این اتفاقها را از دوران کودکی به یاد دارم که میدانم امکان ندارد برای من اتفاق افتاده باشد، ولی در عین حال کاملاً مطمئنم که برای من پیش آمده است. هیچیک از افراد خانوادهام نمیداند منشأ آنها چیست. آیا خوابهایی چنان شفاف و نیرومند بودهاند که تجسم یافتهاند و در نظرم چون رویدادهای واقعی جلوه میکنند یا این که یک نفر دیگر این اتفاقها را برایم تعریف کرده و من در حالتی نیمههشیار آنها را دزدیده تصاحب کردهام.
برای ما اروپاییها، بازگشت به خانه پدری بیانگر ارزشی است که در سنت ما، در تاریخ ما و همچنین در فرهنگ ما وجود دارد. این مسئله را میتوان در ادیسه دید؛ ادبیات، تئاتر و هنر در طی اعصار، موضوع بازگشت به خانه پدری، یعنی مکانی با یک سلسله ارزشها را مطرح کردهاند. مخصوصاً در زندگی ما لهستانیها که خیلی احساساتی هستیم، خانه پدری جایگاه مهمی دارد. و به همین دلیل فیلم «زندگی دوگانة ورونیک» را آنطور به پایان رساندم.
مفهوم خانة پدری برای آمریکاییها یعنی جایی که نسلهای متوالی در آن زندگی میکنند، برایشان قابل تصور نیست، زیرا مدام محل زندگیشان را عوض میکنند.
کمی بعد از اشغال لهستان در سال ۱۹۳۹، آلمانیها شروع کردند به بیرون کردن مردم. ما هم رفتیم. پس از آن، بعد از جنگ، در مناطق مختلف «سرزمینهای بازیافته»، از جمله در گورجیتسه، زندگی کردیم. سالهای زندگی در گورجیتسه برای خانواده ما سالهای خوشی بود، زیرا پدرم هنوز نسبتاً سالم بود و کار میکرد. خانهای داشتیم، یک خانه واقعیِ بزرگ و معمولی. من و خواهرم به مدرسه میرفتیم و زندگیمان خیلی خوب بود. این خانه پیش از جنگ به آلمانیها تعلق داشت و پر بود از خردهریزهای آلمانی. هنوز بعضی از آن خردهریزها را دارم: یک چاقو و یک سری قطبنما، قطعهای از سری
قطبنماهای گمشده، اما قبلاً کامل بود. پدرم که مهندس بود از آنها برای تهیة نقشههایش استفاده میکرد و بعدها به من رسید. کلی کتاب آلمانی هم در آن خانه بود. یکی از آن کتابهای آلمانی را تا امروز نگه داشتهام. اسمش کوهستان در آفتاب است. عکسهایی از اسکیبازها دارد، زیر آفتاب.
بعدها مادرم در ورشو زندگی میکرد. زندگی بسیار سخت بود چون پولی در بساط نداشتیم، البته من هم پولی نداشتم. پیدا کردن امکانی برای اقامت در ورشو خیلی دشوار بود، چون اجازه نمیدادند که کسی اسمش را در آنجا ثبت کند. این مربوط میشود به اواخر دهه ۱۹۶۰ و اوایل دهه ۱۹۷۰. مادرم به تدریج به ورشو نقلمکان کرد. عاقبت توانست اسمش را در آنجا به ثبت برساند. آن موقع من کار فیلم را شروع کرده بودم و در ورشو زندگی میکردم، به همین دلیل میتوانستم کمی کمکش کنم والبته کمکش هم میکردم.
مادرم شصت و هفت سال داشت که در یک تصادف رانندگی، که یکی از دوستانم رانندگی میکرد، از بین رفت. سال ۱۹۸۱ بود. به این ترتیب مدتها است که دیگر نه پدر دارم نه مادر. وانگهی خودم بیش از پنجاه سال دارم. به ندرت پیش میآید که آدمهای بالای پنجاه سال پدر و مادرشان زنده باشند. بین ما هزارها مطلب ناگفته مانده است. میدانم که دیگر هیچوقت آنها را نخواهم دید. فقط خواهرم را دارم و امکانش نیست که با او خیلی نزدیک باشم. صرفاً به این دلیل که وقتش را ندارم. این اواخر با هیچکس صمیمی نبودهام. در سالهای اخیر روزبهروز تنهاتر شدهام.
مسلماً با خواهرم وجوه مشترکی دارم؛ در بچگی همیشه با هم بودیم. آنطور که ما زندگی میکردیم با آن جابجاییهای دایمی و اینجور مسائل و پدری بیمار هر نوع پیوند و بستگی دائمی بین ما بسیار اهمیت داشت. اکنون اغلب درباره اتفاقهای گوناگون گذشته فکر میکنیم، اما نمیتوانیم زنجیره رویدادها را در ذهنمان دنبال کنیم. آدمهایی که در آن رویدادها نقش اصلی را بر عهده داشتند، دیگر حضور ندارند و نمیتوانند به ما بگویند که چه اتفاقی افتاده است. آدم همیشه فکر میکند که وقت زیاد است؛ به خودش میگوید اگر روزی فرصت دست داد…
آدمها دیگر وقتی برای محبت ندارند، زیرا هر کس برای خودش زندگی مستقلی دارد؛ ما هر کدام خانوادهها و بچههای خودمان را داریم. البته سعی میکنیم به خانهمان زنگ بزنیم و بگوییم «دوستت دارم، مامان» اما مسئله این نیست. ما دیگر در آن خانه زندگی نمیکنیم. جای دیگری هستیم. در جالی که واقعیت این است که پدر و مادرهایمان نیاز دارند که ما دور و برشان باشیم. هنوز فکر میکنند ما بچهایم و باید از ما مراقبت کنند. ولی ما سعی میکنیم خود را از قید این توجه رها کنیم، و البته این حق را هم داریم. به همین دلیل فکر میکنم رابطه بچهها با پدر و مادرها(مخصوصاً رابطة پدر و مادرها و
بچهها) اصلاً عالانه نیست. اما باید هم اینطور باشد. همه نسلها باید طعم این بیعدالتی را بچشند. شاید مهم این است که در زمان مشخصی این مسئله را درک کنیم.
رفتار دخترم مارتا نیز همین قدر غیرعادلانه است. نظم طبیعی اموو همین است. او رفتار غیرعالانه مرا نسبت به پدر و مادر خودم تلافی میکند. از این حرف من اینطور برمیآید که تعمدی در کار است، ولی اصلاً چنین نیست، نقشهای هم در کار نیست. طبیعت زندگی همین است. او نوزده سال دارد و طبیعی است که بخواهد خانه را ترک کند. البته چیزی میخواهد که خلاف میل من است. اما اوضاع همین است. طبیعی است.
پدر و مادرم در حق من خیلی خوبی کردند. پدرم مرد بسیار دانایی بود اما نمیتوانستم از داناییاش بهره زیادی ببرم. حالاست که بعضی از کارها و گفتههایش را درک میکنم. آن موقع نمیفهمیدم؛ خیلی احمق بودم، خیلی بیملاحظه و سادهلوح بودم. به همین دلیل عملاً هیچوقت درباره مسائل مهم با دخترم صحبت نمیکنم، به ندرت چنین کاری میکنم. البته درباره امور عینی با او حرف میزنم، اما درباره مسائل واقعاً مهم زندگی چیزی نمیگویم. برایش نامه مینویسم، چون میتواند نامهها را نگهدارد و بعدها دوباره بخواندشان. وقتی چنین نامهای به دست آدم میرسد، چندان مهم
نیست، اما بعدها، در آینده…
خیلی مهم است که پدرتان از نظر شما آدم مقتدر و معتبری باشد، آدمی باشد که بتوانید به او اعتماد کنید. شاید یکی از معیارهای واقعی رفتار ما در زندگی این باشد که بچههایمان بتوانند، حداقل تا حدودی به ما اعتماد کنند. شاید به همین دلیل است که حفظ آبرو میکنیم و رفتار بد و شرمآوری نداریم. دستکم دلیل رفتار من اغلب همین است.»
و در پایان بخشی از فیلم مستندی که درباره کیشلوفسکی بود با عنوان بدک نیستم به نمایش درآمد.