هر که بهتر فحش دهد، برنده است
گفتوگو با دکتر کریم مجتهدی
الان مثل دوره سوفيستها، هر كه بهتر حرافي كند، قلم زيباتري داشته باشد و بهتر فحش بدهد، برنده است؛ نه كسي كه بهتر تحليل يا تفكر كند.
دکتر کریم مجتهدی بیش از ۴۰ سال است که به کار فلسفی مشغول است و توانسته طی این سالها آثاری را به رشته تحریر درآورد و دانشجویان متعددی را نیز تربیت کرده است.
کتاب افکار لایبنیتز دکتر مجتهدی به تازگی منتشر شده و ایشان توانستند سهگانه افکار هگل، کانت و لایبنیتز را به جامعه ایرانی عرضه کنند. این کتاب بهانهیی شد تا با ایشان گفتوگویی کنیم.
اما بحثتنها به لایبنیتز اکتفا نکرد و او در میانه بحثتاکید کرد که «اعتقاد به گزینشهای درست در جامعه ما وجود ندارد. دانشجوی من اعتقاد ندارد که اگر درست کار کند، کار درستش تشخیص داده میشود. ما لیاقتها را درست تشخیص نمیدهیم و بر اساس لیاقتها گزینش نمیکنیم. الان مثل دوره سوفیستها، هر که بهتر حرافی کند، قلم زیباتری داشته باشد و بهتر فحش بدهد، برنده است؛ نه کسی که بهتر تحلیل یا تفکر کند.»
پس از نگارش کتابهایی در حوزههای تفکر ایران، مثلا درباره سیدجمال اسدآبادی یا فلسفه و تجدد، در یکی، دو سال اخیر کتابهایی همچون «افکار کانت»، «افکار هگل» و اخیرا «افکار لایبنیتز» را منتشر کردهاید. همانطور که میدانید نقدهایی نیز، بویژه بر کتاب افکار هگل وارد شده است. بهنظر شما نگارش کتاب فلسفی از فلاسفه غربی به زبان فارسی چه ویژگیای باید داشته باشد که برای دانشجویان و علاقهمندان فلسفه سودمند باشد؟
ابتدا یک نکته درباره قسمت اول پرسشتان بگویم. کتابهای من، بر خلاف باور شما، متنوع نیستند. کمتر کسی مثل من خطی واحد و غیرمتنوع را ادامه میدهد. اگر راجع به سیدجمال یا داستایفسکی کتاب دارم، اینها جزو مسائلی بوده که همواره ذهن مرا مشغول به خود کرده است. برای من سید جمال، نشانهیی از نحوه آشنایی ایرانیان با تفکر جدید است و خود این موضوع را نیز من در کتابی مستقل بسط دادهام. پس همه اینها در بطن تحقیقات من جای داشتهاند و از یک دغدغه مرکزی ناشی شدهاند که حول و حوش این نکته بوده است؛ تفکر تفنن نیست، تفکر میتواند نجاتبخش باشد.
تفکر تاثیر زیربنایی دارد و بر سرنوشت یک جامعه تاثیر میگذارد. همه اینها بر اساس نوعی خوشبینی به جامعه است. اما درباره کتابهای اخیرم… این کتابها هیچ منافاتی با کاری که من قبلا شروع کردم، ندارند. همه آنها در بطن مجموعه برنامهریزیهای ذهنی من است. راجع به آن انتقادها هم بحثنمیکنم. به نظر من اصلا انتقادی صورت نگرفته است. کتاب «افکار هگل» را نخوانده نقد کردهاند. به جای کتاب خود مرا را نقد کردهاند. پس به نظر من اصلا نقدی نبوده است.
بهتر نبود پاسخی علمی و دقیق میدادید؟
نه اصلا! وقتی جهل طرف بسیط است ابدا! من وقتی پاسخ میدهم که جهل طرف مرکب باشد. حالا برگردم به بحث. چه اصراری هست ما ایرانیها راجع به هگل و کانت و لایبنیتز مطالبی بشنویم؟ با این ۴۰ سالی که در ایران کار فلسفی کردهام و قبل و بعد از انقلاب معلم بودهام و با جوانان درگیر بودهام و با امتیازات و جنبههای منفی فرهنگ و روحشان مواجه شدهام، فهمیدهام وقت آن رسیده که به دور از شعار و فضلفروشی و جستوجوی مقام، با مسائل بنیادی خودمان روبرو شویم. من فلسفه غرب را تدریس نمیکنم که آن را بقبولانم یا فلاسفه غرب را بقبولانم. من نه کانتیام، نه هگلیام، نه لایبنیتزی.
میخواهم خودم را با مسائل امروزی درگیر کنم و با این درگیری به روشنسازی وضع خودمان بپردازم. نه اینکه با کانتخواندن کانتی شوم. شاید از این رهگذر با مسائل روزمره خودمان روبرو شویم.
آیا به نسبت میان فلسفه غرب و تفکر در ایران اشاره دارید؟
بله! زیرا به نظر من فاجعه بزرگ این نیست که فلسفه غرب میخوانیم یا فلسفه اسلامی میخوانیم. بلکه فاجعه اصلی این است که تفکر نمیکنیم.
چطور میگویید ما تفکر نمیکنیم؟
زیرا ما در زمینه تفکر سطحینگری هستیم. پیشتر سنت بود که با روحیه ما، روحیه اجدادمان و پدرانمان عجین بود. این سنت اکنون مضمحل شده و دیگر در صورت اصیلش وجود ندارد، یعنی ما هنوز سنتی داریم اما این سنت صورت کاذب یافته است. این صورت کاذب همان سطحینگری است.
آیا میتوان احیایش کرد؟
احیای سنت بدون تفکر نمیشود، با سطحینگری نمیشود، با تکرار موبهموی گفتههای آن نمیشود. اینجا فلسفه غرب ابزارهایی به ما میدهد تا امکانات زیربنایی فلسفه خودمان را جستوجو کنیم. پس من که تخصصام فلسفه غرب است، میخواهم امکانات زیربنایی فلسفه خودمان را پیدا کنم. وضعی که در قرون وسطی، غرب نسبت به فلسفه ایرانی اسلامی ما داشته است، همان وضعی است که ما الان نسبت به فرهنگ و فلسفه آنها داریم. در قرون ۱۲ و ۱۳ توجه به فارابی و ابنسینا و ابنرشد زیاد بوده. چیزی که اخیرا دارم میبینم، نقش اینها در احیای تفکر و سنت غربی است. مرکز توجه به ابنسینا، فلورانس بود و
مرکز توجه به ابنرشد پادوآ؛ و تقابل این دو رنسانس را به وجود میآورد.
درباره سوال اول و درباره ویژگیهای کتابهای فلسفی بر جنبه کارکردی تاکید کردید. آیا این جنبه کارکردی قرار است راهی باز کند یا آگاهیبخشی کند؟ در عین حال، ما سه شکل نوشتن کتاب داریم؛ ترویجی، پژوهشی و آموزشی. کتابهای شما در کدام یک از این انواع قرار میگیرند؟
آگاهیبخشی کردن یعنی همان باز کردن راه. نه حتی راهی جدید. بلکه فقط بازکردن یک راه. در هر حال، کتابهای من هیچکدامشان کاملا آموزشی و تدریسی نیستند. مثلا با کتاب هگل نه میتوان افکار هگل را آغاز کرد و نه میتوان به آنها خاتمه بخشید. شاید بتوانید فیلسوف بزرگی را در یک کتاب کاملا شرح دهید، اما نباید این کار را بکنید. این کتاب قرار است شیوه نگاه جدیدی به جهان را موجب شود. پس این کتابها صرفا آموزشی نیستند. ترویجی هم نیستند. همان ابتدا گفتم که نمیخواهم هیچ یک از این فیلسوفان را ترویج کنم.
فقط میخواهم این نکته را ترویج کنم که شناخت افکار عمیق به شناخت امکانات آتی و هویت ما کمک میکند. از زمان سقراط تا امروز شعار هر فیلسوفی این است: «دانستن خیر است». این فلاسفه به ما دانستن و عشق به دانستن را میآموزانند. عمیقترین قسمت کتاب هگل آنجاست که هگل به افلاطون باز میگردد: شناختن بهیاد آوردن است. اما آنچه فراموش کردهایم، فلان قضیه اقلیدس نیست. آنچه باید بهیاد آوریم، عشق به دانستن است.
فلسفه یعنی همین. اگر کانت بخوانید و فقط کانت بلد باشید، دیگر فلسفه نخواندهاید. باید عشق به پژوهش و جستوجو داشته باشید. من به اصالت معنا و آرمان انسانی اعتقاد دارم. در برابر آنچه به من نسبت داده شده، صریحا تاکید میکنم: این به یادآوردن آرمانی انسانی است. من از اینکه بگویند به آرمان انسانی باور دارم، خرسند هم میشوم.
شما اساسا به نقدها جواب نمیدهید، نه؟
نقدی در کار نبوده. فحاشی کردهاند. اصلا نقد نبوده. اما از این قضیه بگذریم. در هر حال، اعتقاد به گزینشهای درست در جامعه ما وجود ندارد. دانشجوی من اعتقاد ندارد که اگر درست کار کند، کار درستش تشخیص داده میشود. ما لیاقتها را درست تشخیص نمیدهیم و بر اساس لیاقتها گزینش نمیکنیم. الان مثل دوره سوفیستها، هر که بهتر حرافی کند، قلم زیباتری داشته باشد و بهتر فحش بدهد، برنده است؛ نه کسی که بهتر تحلیل یا تفکر کند.
آیا به نظر شما، درست است که استاد فلسفه نسبت به تعدادی از مسائلی که در جامعه رخ میدهد، باید احساس مسوولیت داشته باشد؟ شاید درست به همین خاطر که فلسفه خوانده است…
مسوولیت درجات دارد. من مسوول آسفالت خیابان نیستم، مسوول گرد و غبار و آلودگی هوا هم نیستم. من مسوول بدفهمی ارسطو و افلاطونم.
آیا به همین دلیل نباید این نقدها را پاسخ بدهید؟ این بدفهمیها؟
من نباید از شخص خودم دفاع کنم. این مسائل برای من شخصی نیست که بخواهم از خودم در برابر آنها دفاع کنم.
وجه فکری لایبنیتز را چگونه میبینید و مناسبت آن برای ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
لایبنیتز فیلسوف مشکلی است. از کانت و هگل هم دشوارتر است. به نظر من، دلیل این دشورای معلمنبودن لایبنیتز است؛ در حالی که مثلا کانت و هگل هر دو معلم بودهاند. معلم مجبور است متناقض سخن نگوید و کتابش انسجام درونی داشته باشد و… اما لایبنیتز درگیر چنین اجبارهایی نبوده.
حتی از میان همه کتابهایش تنها تئودیسه یا عدل خداوند در زمان حیاتش چاپ شد. اما به نظر من لایبنیتز برای شرایط فعلی ایران بسیار مهم است، زیرا اکنون ما، مثل لایبنیتز، در شرایط گسستگی فرهنگی به سر میبریم. بگذارید مساله را روشنتر کنیم. عقربههای ذهنی متفکر قرون وسطی بین وحی و عقل در حرکت بود.
در سنت ما این دو سویه به ترتیب به اشعریه و معتزله راه میبرند. اما در عصر جدید دغدغهها این نیست. عقربه ذهنی فیلسوف عصر جدید بین علوم جدید و سنت در نوسان است. اگر به هرکدام از آنها بطور کامل بچسبد، دیگری را از دست خواهد داد. حالا لایبنیتز کسی است که مذبوحانه جان میکند تا بین این دو هماهنگی ایجاد کند. خود لایبنیتز جزو بنیانگذاران علوم جدید است و از آن طرف عدل الهی را مینویسد و مدافع سنت اعتقادی گذشتگان خویش است، زیرا وی میداند که اگر این گسستگی فرهنگی را از بین نبرد، سلامت جامعهاش از بین خواهد رفت. بهعلاوه، لایبنیتز عقده دارد. او عقده دارد زیرا آن زمان،
انگلیس و فرانسه پیشرفت کرده بودند و آلمانیها، یعنی ملت او، عقبمانده بودند.
برای همین وقتی در فرانسه سفیر است، وسط جادهها پیاده میشود و نقشه آسیاب بادی را میکشد تا آن را برای آلمان به ارمغان ببرد. حتی با چینیها و یسوعیها مکاتبه میکند تا به ملتش خدمت کرده باشد. از همین رو به او تهمت دزدی و جاسوسی زدهاند. لایبنیتز دلسوز وطن بوده است.
معلم فلسفه هم دلسوز وطن است…
بله. اما همه باید دلسوز وطن باشند. ما کشوری نیازمند هستیم. باید همه ما بتوانیم راهی پیدا کنیم که با علوم و صنایع بهدرستی آشنا شویم و عقربهیی را که گفتم، به تعادل برسانیم و نگذاریم خرد شود یا به یک طرف بچسبد. ببینید؛ من نمیخواهم ریشهام را از دست بدهم. ما چیزهایی داریم که اروپاییها ندارند. ما دوست آنها هستیم، همریشه آنها هستیم. اما اگر سنت ما منحرف شده، نمیگویم از این انحراف تبعیت کنیم. به نظر من این عقربه باید بچرخد و جهت مناسب را بیابد. لابنیتز این را میخواهد و میآموزاند، چرا که او خودش را مسوول آلمان میدانست.
مرجع : اعتماد