۴۲ سال پس از غروب جلال
امروز (جمعه، ۱۸ شهريورماه) چهل و دومين سالروز درگذشت جلال آل احمد است.
ایسنا: محمود دولتآبادی علاوه بر اینکه نوع نثر و کوتاهنویسی آثار آل احمد را با ویژگیهای شخصیتی او مرتبط میداند، در اینباره میگوید: آثار جلال را باید با توجه به همان سه گرایشی که بر روی آنها فعالیت میکرده است؛ بررسی کرد؛ یعنی اینکه او هم کار روزنامهنگاری میکرد، هم رجل سیاسی بود و هم رماننویس. در همهی این گرایشها شخصیت خود جلال، خیلی پررنگ مشاهده میشود؛ شخصیتی که بسیار پرشتاب، پرانرژی و پرخروش بود و این روحیه در آثار او - چه در نوع غربزدگی، چه در نوع مدیر مدرسه و چه در نوع مثلا یتیم خلیج - به چشم میخورد. یکی از نشانههای این شخصیت هم شتاب و
سرعت در نثر بود. درواقع، او نثر زمانهی خود را به یک تکاپوی تازه واداشت؛ اما این نثر(کوتاهنویسی) خود یک ابداع بود؛ ولی قابلیتهای این را نداشت که بتوان با آن رمان نوشت و بیشتر مناسب همان نقد و نظرهایی بود که جلال ارائه میداد.
دولتآبادی، «مدیر مدرسه» را موفقترین اثر داستانی جلال توصیف و عنوان میکند: این اثر باز هم کاملا تجربی است و برخاسته از مشاهدات او؛ برای اینکه چیزی که ارائه داد و از او باقی ماند، بیشتر شبیه گزارش و تجربیات به شکل داستان است.
این نویسنده با اعتقاد به اینکه قبل از جلال، افراد دیگری در سادهنویسی نثر داستانی تلاش کردهاند، میگوید: جلال، به سهم خود، این کار را انجام داد؛ او زبانی را که روزمره شده بود، پالودهتر یا پاکیزهتر کرد و از حالت برهم ریختگی قبلی خارجی کرد. مثلا نثر جلال، در قیاس با نثر جمالزاده، به این صورت است که آل احمد، حشر و زوائد آن چیزی که در آثار جمالزاده و حتا برخی نوشتههای هدایت دیده میشود، در نوشتههایش ندارد.
او دربارهی ارتباط جلال با مقولهی روشنفکری، میگوید: علیالاصول، یکی از وقتگیرترین روابط آل احمد، روابط روشنفکرانهاش بود؛ او با همهی روشنفکرها در تماس بود و طبعا در توافق و تخالف آنها. درواقع، نسلی بودند برآمده از یک شکست و چک و چانههای آن شکست را با هم مطرح میکردند. این طبیعی بود که با برخی در تضاد باشد و با برخی نباشد. این طبیعت شخصیتی مثل آل احمد بود که درواقع، مثلثی بود و تمام وقتش به جستوجوی اینکه چه راهی را برای رستگاری جامعه باید پیدا کند، میگذشت. درواقع، این یک تلاش ایدهالیستی است که همیشه از طرف برخی روشنفکران در همهی جوامع صورت
میگیرد.
دولتآبادی، جلال را در بخش گزارشنویسی موفقتر میداند و میگوید: تأثیر گزارش بر داستانهای جلال، زیاد است؛ چنانکه انگار داستانها گزارش هستند. همینجاست که میگویند او نمیتواند بین یک اثر داستانی و یک اثر گزارشی تفکیک ایجاد کند و این، تا حدی یک ایراد به کار داستاننویسی اوست.
او در پایان میافزاید: جلال، تجسم اضطراب زمان خود، بیسر و سامانی روزگار خودش و جستوجو برای یافتن راهی به عافیت جامعه بود و من از او همیشه با احترام یاد میکنم.
همچنین محمدعلی سپانلو، جلال آل احمد را به لحاظ تاریخی، مؤثرترین فرد فرهنگی دههی ۴۰ میداند و در اینباره میگوید: میراثفرهنگی جلال در بخشی از آثارش وجود دارد؛ اما به لحاظ تاریخی خوب یا بد مؤثرترین نویسنده یا قلمزن دههی ۴۰ بوده است.
این شاعر و مترجم در ادامه میافزاید: من تا حدودی جلال را از نزدیک میشناختم؛ او مردی بود جوینده و در عین حال، ناراضی. این حالت در برخی از نوشتههای انتقادیاش که گاهی درست هستند و گاهی هم ناشی از کینه، که به هر حال نسل جلال نسبت به سیستم حاکم بر آن دوران داشته است، بهچشم میخورد.
سپانلو سپس به برخی از جوانب آثار و نوشتههای جلال اشاره میکند و میگوید: تصورم این است که جلال را نمیشود خیلی ایدئولوژیک دید؛ اما دو جنبهی منفی و مثبت در کارش بود: یکی بازگشت به ریشهها و اهتمام در رشد هنر و ادبیات بهعنوان جنبهی مثبت و نوعی ضدیت با بیگانه و غرب بهعنوان جنبهی منفی. البته جلال جنبهی سازندهای هم داشت و آن، ایجاد شور و هیجان در نسلی بود که به نظرش میرسید راه مبارزه با سیستم یا حتا راه اصلاحات، درواقع، تغییر ایدئولوژیهای خارجی است. البته نمیدانم چطور میشود گفت که او یک مارکسیست بوده است؛ اگر به مجلههای ادبی آن دوره هم نگاهی
بیاندازیم، خواهیم دید که حدود ۹۰ درصد از مطالب، کارهای ترجمه از منابع خارجی بود و سهم تولیدهای فرهنگی داخلی، تنها یکدهم بود. درواقع، طرز فکر یا حرکتی که جلال ایجاد کرد، موجب شد که مطبوعات و مجلههای داخلی، به خود نگاهی بیاندازند و شاید یکی از ارزشهای دههی ۴۰ که میگویند دوران درخشانی در فرهنگ و ادب ایران بوده است، این باشد که مسؤولان فرهنگی به آثاری که ایرانیان تولید میکردند، برگشتند و جلال مسلما در این روند مؤثر بوده است؛ پس با این حساب چرا ما باید عیبهایی را که ۲۰ سال بعد به خودمان میگیرند، به ۳۰ سال پیش جلال بگیریم.
سپانلو دربارهی کوتاهنویسی جلال در آثاری همانند «مدیر مدرسه» نیز میگوید: بیشک من این را یک حسن برای او میدانم. در آن دوران، تقلید از همینگوی خیلی باب شده بود و جلال هم به کوتاهنویسی معروف شد. درواقع، افرادی همانند جلال آل احمد و ابراهیم گلستان، با نوع نثر خود آمدند و گفتند ما میتوانیم این مدل کوتاهنویسی را از نثر قدیم فارسی پیدا کنیم؛ مثلا از تاریخ بیهقی یا نثر ناصرخسرو. جلال در نوع نثر خود، از این جهت به زیبایی عمیقی نزدیک شده و درحقیقت، اهمیت او در این است که در برخی نثرهایش، به زیبایی ویژهای رسیده که سهم خاص آل احمد در فرهنگ معاصر است.
او دربارهی رمان «مدیر مدرسه» میگوید: جملهی بلند یا کوتاه، به خودی خود، مزیتی ندارد؛ بلکه باید دید به اثر میخورد یا نه. مثلا در این رمان، از آنجا که راوی یک شخص جوشی و سریعالتأثیر است، جملههای کوتاه کوتاه، بسیار با ساخت کار هماهنگ است. البته نه اینکه «مدیر مدرسه» نقصی نداشته باشد؛ ولی مسلما نقصش در استیل نویسندگیاش نیست.
سپانلو آثار جلال را به دو بخش تقسیم میکند و ادامه میدهد: بخش اول، آثاری است که در حیطهی داستاننویسی جای میگیرند و بخش دوم، آثاری که درواقع، مناقشات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی او محسوب میشوند. آثار سیاسی فرهنگی آل احمد، آثاری نیستند که بتوان روی آنها یک حساب تاریخی باز کرد. برخی داستانهای جلال، داستانهایی هستند که میشود به آنها استناد تاریخی کرد؛ همانند «جشن فرخنده» که دربارهی کشف حجاب اجباری است. این آثار، هم لذت ادبیاتی دارند و هم سندی تاریخی. به هر حال، جلال را باید بهعنوان یک پدیده دید؛ پدیدهای که در جنبش جوانان و بنیانگذاری کانون
نویسندگان، نقش مهمی داشت.
او همچنین دربارهی تکنیک در کار داستاننویسی آل احمد میگوید: جلال با نقدهایی که دربارهی دو مقاله یکی مربوط به سینما و دیگری دربارهی هدایت در حدود سال ۱۳۳۰ نوشته، مشخص کرده است که تکنیکهای جدیدی همچون آمیختگی زبان و تغییر راوی داستان را میشناخته و بهدلیل مطالعهی ادبیات غرب، با آنها آشنا بوده است.
سپانلو دربارهی رابطهی آثار جلال آل احمد با نسل امروز هم میگوید: نسل امروز اگر بخواهد در زمینهی فرهنگ کار کند، باید از آثار گذشته هم مطلع باشد. با تمام این احوال، اگر بخواهم توصیه کنم که این نسل چه آثاری از جلال را بخوانند، در درجهی اول، به سفرنامههایش اعتقاد دارم؛ چون خواننده در این دسته آثار با یک واقعیت بیرونی روبهرو میشود که هرچقدر هم نویسنده اظهار عقیده کند، آن واقعیت بیرونی به خودی خود زیباست؛ یا مثلا گزارشهایی که در بازدید خود از خوزستان و خارک یا سفر به حج نوشته است که فینفسه دارای ارزش ادبی هستند.
او در پایان دربارهی نقش نثر آل احمد در ساده و روان کردن زبان داستانی، میگوید: نه تنها جلال؛ بلکه نسلی که قبل از او بوده است نیز همانند چوبک، هدایت یا اصلا از دورهی مشروطیت؛ یعنی از زینالعابدین مراغهای با کتاب «سیاحتنامهی ابراهیم بیک»، دهخدا و جمالزاده، به تعبیری، زبان زندهی عصر خودشان را به کار گرفته بودند و در این امر، نقش داشتند. مثلا قصهی معروف «فارسی شکر است» جمالزاده خیلی خوب این نزدیکی زبان ادبی را به زبان روز نشان میدهد.
به گزارش ایسنا، جلال آل احمد دوم آذرماه سال ۱۳۰۲ در محلهی پاچنار تهران متولد شد. او از نویسندگان دههی ۴۰ بهحساب میآید و در مجموع، آثار او را میتوان به سه بخش تقسیم کرد: مقاله یا نوشتههایی که در قالب روزنامهنگاری و تحلیل جای میگیرند، مشاهده و سفرنامهها، قصهها و داستانها و ترجمهها. آل احمد در طول فعالیت نویسندگی خود، آثاری از جمله زن زیادی، مدیر مدرسه، نفرین زمین، نون والقلم، اورازان، خسی در میقات، در خدمت و خیانت روشنفکران، غربزدگی، دید و بازدید، از رنجی که میبریم، سهتار و سرگذشت کندوها را منتشر کرد. همچنین در بخش ترجمه به ترجمه او از
دستهای آلوده(ژان پل سارتر)، بیگانه و سوء تفاهم(آلبر کامو) و نیز مائدههای زمینی(آندره ژید) میتوان اشاره کرد.
جلال آل احمد در هجدهم شهريورماه سال ۱۳۴۸ در اسالم گيلان به ديار باقي شتافت.