چیستی امتحان الهی
آزمایش، سنّت قطعی و دایمی پروردگار است و تا روزی که انسان اراده و اختیار دارد، ادامه خواهد داشت. این سنّت از هیچ کس چشمپوشی نمیکند.
واژه امتحان از باب افتعال به معنای ابتلا و اختبار است. ریشه این واژه مَحَنَ به معنای آزمایش است. این واژه در مواردی به کار میرود که چیزی را بیازمایند. وقتی گفته میشود طلا و نقره را آزمایش میکنند، یعنی به وسیله آتش آن را صاف و خالص میکنند. امتحان دانشآموز و دانشجو نیز از همین قبیل است.۱
افزون بر واژه امتحان که به معنای آزمایش است، واژههای دیگری نیز به همین معنا آمده است:
۱. تمحیص
گاهی امتحان و آزمایش را «تمحیص» مینامند:
لِیُمَحِّصَ اللّهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرینَ(آل عمران: ۱۴۱)
تا خداوند، افراد با ایمان را خالص گرداند و کافران را به تدریج نابود سازد.
راغب در مفردات میگوید: «محص، در اصل به معنای خالص کردن و برطرف نمودن عیب و ایراد از یک چیز است و همانند تزکیه و تطهیر میباشد. ۲
تمحیص نیز از «مَحَص» به معنای خالص کردن چیزی از آمیختگی و ناخالصیهایی است که از خارج، داخل آن چیز آن شده است. خاصیت خالص سازی در انسان، معلوم کردن ایمان مؤمنان با جداسازی مؤمن از غیر مؤمن، خالص کردن ایمان از ناخالصیهای کفر و نفاق و فسق است. خدا اجزای کفر و نفاق و فسق را کمکم از مؤمن میزداید تا جز ایمانش چیزی باقی نماند و ایمانش خالص برای خدا باشد. ۳ در نتیجه، امتحان و تمحیص یکی هستند و آن عبارت است از شکوفایی استعدادهای انسانی.
وقتی امتحان برای مؤمن پیش میآید و باعثمیشود فضایل درونی و نهفتهاش از رذایل جدا و متمایز گردد و یا وقتی این امتحان برای قومی و جماعتی پیش آید و مؤمنان آنان از منافقان و بیمار دلان جدا شوند، عنوان «تمحیص» یعنی «متمایز کردن» صدق میکند. ۴
۲. ابتلا و بلا
این واژه نیز به معنای امتحان و آزمایش است. «بلا، بلوة، بلیّة، بلوی، همه به یک معنی بوده و جمع آنها بلایاست». ۵
عنوان «بلا» عنوانی عام است؛ یعنی هم در نعمت به کار میرود و هم نقمت.
از آیه:
فَأَمَّا اْلإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبّی أَکْرَمَنِ وَ أَمّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبّی أَهانَنِ(فجر: ۱۵ و ۱۶)
نیز برمیآید چنان که انسان بیمار، مبتلا به بیماری است، انسان سالم نیز مبتلا به سلامت است و در عالم چیزی نیست که «بلا» و «بلوی» نباشد. گاهی خدای سبحان، انسان را با سلامت امتحان میکند تا ببیند وی شاکر است و از این نعمت بهرهای میگیرد یا نه و گاهی او را به مرض میآزماید، تا ببیند وی صابر است یا نه؟ ۶
۳. فتنه
جمع آن «فِتَن» است. فتنه در اصل به معنای داخل کردن طلا و نقره در آتش، برای مشخص کردن عیار و خوبی و بدی آن است. ۷ سیدرضی برای فتنه چند معنای متفاوت نقل کرده است:
الف) گرفتاری؛
ب) ضلالت و گمراهی؛ همچنانکه مرد فاتن، به معنی مرد گمراه است.
ج) آزمون و سنجش؛ همانند آزمودن طلا و نقره.
وی اضافه میکند همین معنا، معنای اصلی فتنه بوده و معانی دیگر فرعی است. ۸
در آیاتی از قرآن، واژه «فتنه» به معنای آزمایش و امتحان آمده است. از جمله:
أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ(عنکبوت: ۲)
علامه طباطبایی در ذیل این آیه شریفه میفرماید:
کلمه فتنه به معنای آزمایش است. ۹
تعبیرهای دیگری مانند «تمییز» نیز در معنای امتحان به کار میرود. جامع همه تعبیرها این است که صحنه دنیا با همه مظاهر آن، وسیله امتحان بندگان خداست تا صدق و کذب و ایمان و نفاق از هم متمایز و حجت پروردگار بر همگان تمام شود.
ارکان اساسی امتحان و آزمایش
در هر آزمون و امتحان، حتی در امتحانی که از دانشآموزان گرفته میشود، چهار عنصر محوری و اساسی وجود دارد که ماهیت و حقیقت امتحان وابسته به آنهاست:
۱. امتحان کننده و آزمایشگری که فرد و یا گروه و اجتماعی را در محک امتحان قرار میدهد؛
۲. امتحان شونده، افراد، گروهها و جوامعی که امتحان میشوند؛
۳. ابزار امتحان، وسایل و چیزهایی که به وسیله آن، امتحان صورت میگیرد که در حقیقت بحثاز اشکال و صور مختلف ابزار امتحان است، نه خود امتحان؛
۴. انگیزه و هدف امتحان.
امتحان کننده
شکی نیست در آزمونهای زیادی که افراد در آن شرکت میکنند، امتحان کننده انسان و یا گروههای اجتماعی، سازمانها و مؤسسههای علمی و فرهنگی و… هستند. نمونه روشن این امتحانات، آزمونهایی است که اولیای تعلیم و تربیت در مؤسسههای علمی و دانشگاهها از دانشآموزان و دانشجویان میگیرند. ولی در آزمونهای الهی، امتحانکننده خداست:
وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ اْلأَمْوالِ وَ اْلأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرینَ(بقره: ۱۵۵)
به یقین همه شما را با چیزی از ترس، گرسنگی و کاهش در مالها و جانها و میوهها آزمایش میکنیم و بشارت ده به استقامتکنندگان.
در آیه بالا، کلمه «لنبلونکم» با هیئت و ماده خود تصریح دارد که امتحانگیرنده خداست. همچنین در آیه دیگری میفرماید:
وَ لِیَبْتَلِیَ اللّهُ ما فی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ ما فی قُلُوبِکُمْ وَ اللّهُ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ(آل عمران: ۱۵۴)
و آن چه را شما در سینه دارید، میآزماید تا دلهای شما کاملاً خالص گردد و او به همه اسرار درون شما آگاه است.
آیات بسیاری بر امتحان کننده بودن خداوند دلالت دارند، به گونهای که متجاوز از بیست مورد امتحان به خدا نسبت داده شده است. ۱۰ روشن است که امتحان پیامبران و معصومین علیهمالسلامنیز به خدا برمیگردد. لازم است امتحان کننده آگاهی کافی از موضوع آزمایش و همچنین مهارت کافی در برگزاری آزمون داشته باشد و غایت امتحان را با ابزار آن در نیامیزد.
آزمایششونده
انسان در آغاز حیات خویش تکلیفی ندارد، ولی به تدریج با رسیدن به سن بلوغ مکلف میشود و در نتیجه، ترک محرمات و انجام واجبات بر او واجب و لازم میشود و تا آخر عمر باید به تکالیف دینی خویش عمل کند. بنابراین، آزمایششدگان، انسانهایی هستند که از بلوغ تا مرگ مورد آزمونند و هیچ فردی از این قانون مستثنا نیست. قرآن کریم میفرماید:
أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ(عنکبوت: ۲)
آیا مردم گمان کردند همین که بگویند: «ایمان آوردیم»، به حال خود رها میشوند و آزمایش نخواهند شد؟!
بدین ترتیب، انسانها از پیامبران تا مردمان عادی، مؤمن و کافر، پیر و جوان و… در آزمونند؛ هر چند مراتب و درجات امتحان آدمیان متفاوت است؛ همچنان که گذشت، این سنّت هرگز تعطیل نخواهد شد. در این امتحان و سنّت الهی، گاهی تکتک افراد انسانی آزمایش میشوند و گاهی اجتماع. در آیات قرآن کریم امتحانهایی ذکر شده که بعضی از آنها برای افراد و اشخاص است و برخی برای اجتماع. البته نباید این نکته را از یاد برد که امتحان اجتماع و جوامع، شامل اعضای آن نیز میشود.
ابزار امتحان
هر آنچه قابلیت دارد تا کسی و یا جامعهای را با آن بیازمایند، میتواند ابزار و وسیله امتحان باشد. انتخاب وسیله و ابزار آزمایش و در نظر گرفتن اشکال متفاوت آن، با ظرفیت و قابلیتهای افراد و جوامع و همچنین نسبت به زمان و مکان و عصرها متفاوت است. شمارش مقدار و تعداد ابزار و اشکال امتحان به صورت ریاضی ممکن نیست. گاهی ممکن است ابزار انتخاب شده برای امتحان یک فرد، سنگینتر و سختتر از ابزار انتخاب شده برای فرد دیگر باشد؛ همچنان که امتحان پیامبران و اولیای الهی در مقایسه با افراد عادی، سخت و بسیار مشکل است.
بحثمشروح ابزار امتحان در ادامه خواهد آمد.
انگیزههای امتحان
امتحان یک وسیله است و هدف نهایی نیست. دانشآموزی که امتحان میدهد، آگاه است که امتحان مقدمه پیشرفت او به درجات برتر علم و معرفت است. کسی که امتحان را هدف اصلی به شمار میآورد، ممکن است ناکامی در آن، او را به ناکامی در اصل زندگی و در نتیجه به سرخوردگی روحی و روانی سوق دهد. ازاینرو، به این نکته باید توجه کرد که امتحان، یک راه است و نه مقصد نهایی. وقتی خداوند انسان را میآزماید، شایستگیها و استعداد و کمالات نهفته در درون آدمیان، همچون گنج پنهان آشکار میشود؛ زیرا یکی از سنتهای خداوند، سنّت هدایت و رحمت است؛ هدایتی که هم در جهان تکوین و هم تشریع جریان دارد. او
برای هدایت بندگان خود به سمت کمال نهایی، اسبابی را فراهم کرده که یکی از آنها امتحان و آزمایش است که در صورت نبودن آن، استعداد انسانها در مرحله ضعف خود باقی میماند و شایستگیهای آن بروز نمیکرد. امیرالمؤمنین علیهالسلامدرباره انگیزهها و اهداف امتحان خدا میفرمایند:
آگاه باشید که خداوند از درون بندگان پرده برمیگیرد، نه آنکه بر اسرار پوشیده آنان آگاه نیست و بر آن چه در سینهها نهفته دارند بیخبر است؛ بلکه خواست آنان را آزمایش کند تا کدام یک اعمال نیکو انجام میدهند و پاداش برابر نیکوکاری و کیفر مکافات در خور بدیها باشد. ۱۱
فرق امتحان خدا با آزمونهای بشری
پیشتر گفته شد که امتحان کننده انسان و جامعه انسانی، خداست؛ اکنون میتوان گفت کسی آزمایش میکند که از واقعیت امور آگاهی ندارد و به دنبال این است که مجهولی را معلوم کند. آیا این سخن درباره خداوند رواست؟
در پاسخ باید گفت، آزمایشی که به انسان نسبت داده میشود، با آزمایشی که به خداوند نسبت داده میشود، متفاوت است؛ زیرا هدف انسان از آزمایش، رفع نادانی درباره موضوعی است که در محک امتحان قرار میگیرد؛ در حالی که در مورد خداوند اینگونه نیست؛ زیرا او عالم مطلق است و بر همه چیز احاطه دارد. خدا از خود انسان به او نزدیکتر است. هیچ اندیشه، عمل و تصوری وجود ندارد، مگر این که در علم پروردگار باشد.
علی علیهالسلام میفرماید:
عالِما بها قَبْلَ اِبْتدائها، مُحیطَا بِحدُودِها وَ انْتِهائِها، عارِفا بِقَرائِنها وَ احنائِها. ۱۲
خداوند پیش از این که انسان را بیافریند، به آن آگاه بود و بر آغاز و انجام آن احاطه داشت و پیچ و خم هر کاری را میدانست.
ازاینرو، امتحان الهی به انگیزه کشف مجهول نیست، بلکه در واقع غایت فعل خداوند که آزمایش است، به مخلوقات او باز میگردد و سرانجام سود و ثمرهای آن به انسان میرسد و در واقع انسان است که از امتحان الهی پی به ماهیت خود میبرد.
این پیآمدها را میتوان در موارد زیر خلاصه کرد:
الف) پرورش استعدادها و به فعلیت رساندن آنها؛
ب) آگاهی انسان از نقاط ضعف و قوت خود در مسیر حرکت به سوی کمالات؛
ج) اتمام حجت پروردگار بر انسان و سلب عذر و بهانههای آدمی در جهان آخرت؛
د) تمییز و جداسازی افراد خوب و بد در دنیا.
علی علیهالسلام میفرماید:
خداوند مخلوقات خود را با اموری که آگاهی ندارند، آزمایش میکند تا بد و خوب تمییز داده شود و تکبر و خودپسندی را از آنها بزداید و خود بزرگبینی را از آنان دور کند. ۱۳
گریزناپذیری از امتحان الهی
آزمایش، سنّت قطعی و دایمی پروردگار است و تا روزی که انسان اراده و اختیار دارد، ادامه خواهد داشت. این سنّت از هیچ کس چشمپوشی نمیکند. ازاینرو، علی علیهالسلام برای رفع شبهه کسانی که گمان کنند هرگز امتحان و آزمایش نمیشوند، یادآوری میکند که هرگز نباید از خداوند خواست که انسان را امتحان نکند؛ زیرا جهان آفرینش، نظام آزمون و امتحان است و این در خواست بر خلاف سنتهای الهی است که هرگز تعطیل نمیشوند؛ بلکه باید از خداوند خواست که انسان را به آزمونهای سخت گرفتار نکند:
کسی از شما نگوید: خداوندا، پناه میبرم به تو از آزمایش؛ زیرا هیچ کس نیست مگر آنکه به نحوی به آزمایش گرفتار است، ولی اگر کسی خواهد که به خدا پناه جوید، از او بخواهد که او را از آزمایشهای گمراهکننده پناه دهد. ۱۴
«علامه طباطبایی» در ذیل آیه سوم سوره عنکبوت مینویسد:
غرض سوره اعلام این معنی است که مردم خیال نکنند به صرف اینکه بگویند: «ایمان آوردیم»، دست از سرشان بر میدارند و در بوته آزمایش قرار نمیگیرند؛ نه بلکه حتما امتحان میشوند. ۱۵
رهآورد امتحان خدا
امتحان و آزمایش مانند کار باغبانی است که دانه مستعدی را در کوران حوادثبه مقصد خود، یعنی مرحله شکوفایی و بروز استعدادهای آن میرساند. ازاینرو، توجه به این حقیقت که بازگشت همه به سوی خداست و دنیا سرای جاوید نیست، بلکه محل امتحان و ابتلای بندگان است، اثرات و ثمرات تربیتی و اخلاقی زیادی را به همراه خواهد داشت. از سوی دیگر، فهمیدن این اصل مسلّم قرآنی که هر کار خوب و یا بد به خود انسان، بهعنوان مبدأ فاعلی، بر میگردد۱۶ و انسان در گرو عملکردهای خویش است و در نظام علّی و معلولی، هیچ کردار و عملکردی بیپاسخ نخواهد ماند، انگیزههای فراوانی برای آدمی ایجاد میکند تا
مراقب اعمال، اندیشهها و حتی نیّات خویش باشد. دانش آموزی که همواره امتحان میشود، در مییابد که همه دانستنیهایی که یاد گرفته و یا از آنها غفلت کرده است، به نفع و یا ضرر او به کار گرفته خواهد شد؛ به همین دلیل، برای بهدست آوردن پیروزی و موفقّیت در امتحان، از همه فرصتها و امکانات مادی و معنوی برای سرفرازی استفاده خواهد کرد. در امتحان الهی نیز اگر آدمی بداند که همواره در معرض آزمون است، برای اصلاح رابطه خود با خالق و همچنین همنوعان و محیط خویش تلاش خواهد کرد. توجه به این نکته و یا بی اعتنایی به آن، ره آوردهای گوارا و ناگواری به دنبال خواهد داشت.
قرآن کریم با آهنگ هشدار دهندهای، انسان را متوجه این حقیقت میکند تا از خواب غفلت بیدار شود و به حق توجه کند:
وَ نَبْلُوکُمْ بِالْخَیْرِو الشَّرِّ؛ ۱۷ ما شما را با خوبی و بدی میآزماییم.
بنابراین، انسانی که میداند هر لحظه به سبب بهره برداری خاص از قدرت، اختیار و نعمت و امکانات الهی، سرنوشت خود را بر تابلوی ابدیت به تصویر میکشد و نعمتهای خداوند وسیلهای برای رسیدن به اهداف برترند، به این اصل کلی ایمان میآورد که:
هیچیک از حرکات و سکنات تو از زنجیر هستی که به ابدیت وصل شده است، گسیخته نمیباشد. ابدیت در باره ناچیزترین کاری که امروز صورت میدهی، محاسبه ای خواهد داشت. با توجه به این اصل، امکان ندارد که دست به تعدی دیگران بیالاید، خلاف واقع بگوید، برای یک دستمال، قیصریه را آتش بزند و لحظهای از خدا غفلت بورزد. ۱۸
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ پپی نوشت:
۱. المنجد فى اللغة، ص ۷۴۹.
۲. راغب اصفهانى؛ مفردات، ص ۷۶۱.
۳. المیزان، ترجمه موسوى همدانى، ج ۴، ص ۴۳.
۴. همان، ص ۵۵.
۵. صدرالمتألهین شیرازى؛ شرح اصول کافى، تهران، نشر کتابخانه محمودى، ص ۹۹.
۶. جوادى آملى؛ تفسیر تسنیم، قم، نشر اسراء، ۱۳۸۱، چ اول، ج ۴، ص ۳۶۰.
۷. راغب اصفهانى؛ مفردات، ص ۶۲۳.
۸. شرح نهج البلاغه ابنابىالحدید، ترجمه: دکتر محمود مهدوى دامغانى، تهران، نشر نى، ۱۳۷۹، ج ۷، ص ۳۰۷.
۹. المیزان، ترجمه: موسوى همدانى، ج ۱۶، ص ۱۴۷.
۱۰. مکارم شیرازى؛ تفسیر نمونه، تهران، نشر دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۴، ج اول، ص ۵۲۶.
۱۱. نهج البلاغه، ترجمه: محمد دشتى، خطبه ۱۴۴، ص ۲۶۵.
۱۲. نهج البلاغه، خطبه اول.
۱۳. نهج البلاغه، ترجمه: دشتى، خطبه ۱۹۲، ص ۳۸۰.
۱۴. نهج البلاغه، ترجمه: عبدالحمید آیتى، نشر بنیاد نهجالبلاغه، ۱۳۷۶، ج ۲، حکمت ۹۰، ص ۳۷۹.
۱۵. المیزان، ترجمه: موسوى همدانى، ج ۱۶، ص ۱۴۵.
۱۶. «ان احسنتم احسنتم لانفسکم و ان اسأتم فلها؛ اگر نیکى کنید، به خودتان مىکنید و اگر بدى مىکنید، باز هم به خود مىکنید» اسراء: ۷
۱۷. انبیاء، ۳۵.
۱۸. محمد تقى جعفرى، شرح مثنوى معنوى، ج ۶، ص ۴۲۶.
منبع : کتاب "سنت امتحان در زندگی انسان"