خانههای شخصی، معضل یا ضرورت گردشگری؟
«چرا با وجود پیامدها و تأثیرات منفی، منازل شخصی هنوز به ارائهی خدمات اقامتی غیررسمی مشغولاند و همچان مورد پذیرش گردشگران هستند؟ جایگاه این منازل در مقاصد گردشگری داخلی و اقتصاد آنها چیست؟ آیا باید برای حذف آنها با توجه به الگوهای سفر داخلی کوشید یا حفظ آنها برای پوشش سطوحی از گردشگران ضرورت دارد؟ راهکار ساماندهی این اقامتگاههای غیر رسمی چیست؟»
يك پژوهشگر مستقل در زمينهي مطالعات گردشگري و جغرافيايي ـ با بررسي جايگاه خانههاي شخصي بهعنوان اقامتگاههاي غيررسمي گردشگري به اين پرسشها در گفتوگو با ايسنا پاسخ داد.
او اظهار کرد: یک محصول گردشگری که به بازار تقاضا عرضه میشود، دربرگیرندهی اجزای متفاوت و در عین حال متجانسی است که در کنار هم شکلدهندهی یک کالای گردشگری است که قابلیت عرضه به بازار تقاضای گردشگری را دارد، خدمات اقامتی از جمله اجزای با اهمیت محصول گردشگری است.
وی معتقد است: خدمات اقامتی با نقش پراهمیتی که در اسکان و بالا بردن ضریب ماندگاری گردشگران در مقاصد مختلف گردشگری برعهده دارد، همیشه در برنامهریزی و سازماندهی گردشگری در یک مکان، جزو ضروریات توسعه و افزایش تعداد گردشگران محسوب میشود، بهگونهای که ظرفیت اشغال این خدمات اقامتی در فصول گردشگرپذیری، یکی از متغیرهای مهم تحلیل وضعیت گردشگری بهشمار میآید.
این پژوهشگر ادامه داد: خدمات اقامتی گردشگری که جزیی از خدمات مهماننوازی مقاصد گردشگری است، گونههای مختلفی دارد که بهعنوان «اقامتگاههای گردشگری» در کشور تعریف شدهاند و بر مبنای قانون، واحدهایی هستند که به قصد ارائهی خدمات و انتفاع برای پذیرایی و اقامت مسافران یا مهمانان، طبق ضوابط و مقررات تأسیس شدهاند یا میشوند. این تأسیسات دارای انواع گوناگونی مانند هتل، هتلآپارتمان، مهمانپذیر، متل و نظیر اینها هستند.
وی بیان کرد: این در حالی است که در کنار این اقامتگاههای گردشگری رسمی، در مقاصد گردشگری کشور، بخصوص مقاصدی که عمدهی سفرهای گردشگری داخلی به آن مقاصد انجام میشود، مانند شهرهای ساحلی دریای مازندران که دربرگیرندهی بیشتر سفرهای گردشگری تفریحی هستند یا کلانشهر مشهد که مقصد عمدهی سفرهای زیارتی و گردشگری مذهبی در کشور است، اقامتگاههایی وجود دارند که بهصورت غیررسمی به گردشگران خدمات اقامتی میدهند.
به گفتهی سقایی، این اقامتگاههای غیررسمی شامل انواع مختلفی هستند که برخی از آنها عبارتند از مهمانسراهای دولتی، مدارس آموزش و پرورش، حسینیهها(در شهرهای مذهبی) و خانههای شخصی.
او در ادامه اظهار کرد: خانههای شخصی(که گاه منازل استیجاری و همچنین منازل زواری نامیده میشوند) یکی از گونههای اقامتگاههای غیررسمی هستند که بهعنوان یکی از خدمات اقامتی غیررسمی مطرح شدهاند. در اینگونه مراکز اقامتی غیررسمی افراد ساکن در مقاصد گردشگری که در نزدیکی جاذبهی اصلی، خانههای شخصی دارند، منزل خود را برای اقامت به گردشگران در قبال دریافت مبلغی بهعنوان وجه اجاره برای مدتی که توافق میشود، واگذار میکنند. این شیوه از ارائهی خدمات اقامتی که نشان از بخش اقتصاد غیررسمی در مقاصد گردشگری دارد به نوبهی خود دارای پیامدهایی است که این پیامدها
بر وجههی استنباطی از مقصد گردشگری تأثیر فراوانی دارد.
وی گفت: آنچه در وهلهی نخست در رابطه با منازل شخصی مطرح بوده، جنبهی غیررسمی آن است. در واقع منازل شخصی، مکانهایی هستند که نظارت دستگاهها و سازمانهای مسؤول در زمینهی گردشگری روی آنها وجود ندارد و به تبع، قوانین موجود و همچنین ارزیابیهای لازم برای ارائهی مناسب خدمات اقامتی به گردشگران قابل تسری به این منازل نیستند.
او در توضیح بیشتر این مطلب بیان کرد: به عبارت دیگر ارائهی خدمات اقامتی به گردشگران تابع قوانین و شرایطی است که رفاه گردشگر، امنیت و آسایش او را تأمین کند. علاوه بر این، ارائهی خدمات اقامتی نیازمند یکسری امکانات و تجهیزات بر مبنای درجهبندیهای مختلف است که تناسب هزینه و اقامت را از یکسو و همچنین ضریب آسایش و راحتی گردشگران را از دیگر سو فراهم کند. این در حالی است که منازل شخصی که به ارائهی خدمات اقامتی به گردشگران میپردازند نهتنها در شمول هیچیک از موارد ذکرشده قرار نمیگیرند، بلکه فاقد هرگونه تضمین در جهت رفاه، آسایش و امنیت گردشگران هستند. ضمن
اینکه امکانات و خدماتی که منازل شخصی در مقایسه با دیگر اقامتگاههای اصلی ارائه میدهند کیفیت و کمیت نازلتری دارد و این خود نارضایتی گردشگران را سبب میشود. همچنین باید شکلگیری و روند افزایشی آسیبهای اجتماعی، ناامنی، بسترسازی در زمینهی فساد و بسیاری از پیامدهای دیگر را برای این روند غیررسمی از ارائهی خدمات اقامتی بیان کرد.
سقایی با طرح این پرسش که با وجود این همه پیامد و تأثیر منفی، چرا هنوز خانههای شخصی خدمات اقامتی غیررسمی ارائه میکنند و گردشگران نیز آنها را میپذیرند؟ در پاسخ گفت: به نظر میرسد دلایل را باید در دو عامل کلیدی جستوجو کرد، در وهلهی نخست و با اهمیت بیشتر، بحثقیمتها و هزینههای اقامت در این منازل مطرح است. با وجود تمام کاستیها و ضعفهای موجود در رابطه با ابعاد اجتماعی، رفاهی و فرهنگی، حتا خدمات رفاهی بسیار نازل این خانهها نسبت به هزینههایی که گردشگران برای اقامت در آنها میپردازند، بسیار پایینتر از خدمات اقامتی رسمی مانند هتلها و
هتلآپارتمانها و حتا مهمانپذیرهاست. در واقع، صرفهی اقتصادی و مادی اقامت در این منازل محرک اصلی استقبال گردشگران است.
وی با بیان اینکه عامل دوم در این رابطه را باید در الگوی سفر و فرهنگ اقامت رایج در طبقات اجتماعی گردشگران داخلی بازجست، افزود: به عبارت دیگر، الگوی سفر دستهجمعی، الگوی غالب در سفرهای گردشگری داخلی کشور است بهگونهای که سفرهای خانوادگی و همراه با خویشان و بستگان و همچنین سفرهای همراه با دوستان و آشنایان بهصورت خانوادگی، الگوی غالب سفرها، بخصوص در ایام سفرهای کشور محسوب میشود. به تبع، ارجحیت اقامت در این الگوی سفر، گونهای اقامت دستهجمعی است که تداعیگر گونهای بهاصطلاح «دور هم بودن» است. در این راستا اقامت در یک خانهی شخصی علاوه بر صرفهی
اقتصادی میتواند بیشتر دور هم بودن را سبب شود و امکاناتی را نیز مهیا کند که تهیه و تدارک برای خورد و خوراک تسهیل شود. از این رو، منازل شخصی بویژه در مقاصد پربازدید کشور که مقاصد سفرهای طبقات متوسط اجتماعی هستند، بهعنوان یک گزینهی اقامت مطرحاند و از سوی گردشگران مورد استقبال قرار میگیرند.
این پژوهشگر ادامه داد: از جمله مقاصدی که منازل شخصی بهعنوان اقامتگاههای غیررسمی در آنجا در اسکان گردشگران و زائران نقش ایفا میکنند، کلانشهر مشهد است. از سالهای دور همواره منازل مسکونی افرادی که در حاشیهی حرم مطهر ساکن بودهاند، بهعنوان مکانهای نزدیک حرم مطهر مورد استفادهی زائران قرار میگرفتند. این منازل که قیمتی پایینتر نسبت به واحدهای رسمی دارند، مورد توجه مسافران و زائران بودهاند و به همین دلیل، واژههایی مانند «زوارکش» و «منزل شخصی» در فرهنگ گردشگری شهر مشهد کاملا جا افتاده و مورد استفاده است و زائرانی که سالهای متمادی به مشهد
مراجعه کردهاند کاملا با اینگونه واحدها آشنایی دارند.
وی گفت: افزایش روزافزون تعداد زائران مشهد که روند صعودی را در سالهای اخیر شکل داده، بهگونهای که نرخ شدت تراکم آن به چند برابر جمعیت ساکن در کلانشهر مشهد رسیده است و نادیده گرفتن سطوح درآمدی زائران در زمینهی اسکان که بیشتر به اقامت در مراکز اقامتی ارزانقیمت تمایل دارند(در حالی که شاهد هستیم روند ساخت و ایجاد مراکز اقامتی سطح بالا مانند هتلهای چند ستاره و هتلآپارتمانهای لوکس در این شهر افزایش یافته است) سبب شده است برخی ساکنان خیابانهای مشرف به حرم مطهر که در فاصلهی کمی از آن قرار دارند، با اجاره دادن خانهی مسکونی خود به زائران در رنج از
هزینههای متفاوت و البته متوسط به پایین، بتوانند روندی از اسکان غیررسمی را شکل دهند که به منازل شخصی معروف شده است.
این پژوهشگر مستقل در زمینهی مطالعات گردشگری در ادامه اظهار کرد: هرچند سازمانهای متولی با این پدیده تا حدود زیادی آشنا هستند و برخی از آنها مانند سازمان میراثفرهنگی و گردشگری چند سال پیش تلاش داشتند به طریقی زمینهی قانونمندی این منازل را شکل دهند، ولی در این کار موفق نبودند. با این وجود، پدیدهی اجاره دادن منازل شخصی به زائران فراتر از مباحثسازمانی و بین سازمانی، روند خود را پیموده است و منازل شخصی هر سال در ایام پیک سفر بهعنوان گونهای از اسکان غیررسمی زائران به فعالیت میپردازند و عدهی زیادی از زائرانی که به شهر مشهد مقدس مراجعه میکنند، اقامت در
این منازل شخصی را برمیگزینند.
به گفتهی او، اکثریت قریب به اتفاق این مسافران، ارزان بودن نرخ اینگونه واحدها نسبت به هتلها و هتلآپارتمانها و همچنین راحتی و آسایش خانواده را دلیل اصلی انتخاب خود اعلام میکنند. غالبا زمانی که چند خانواده با هم دوست یا آشنا هستند و به شهر مشهد سفر میکنند، علاقهمند هستند اسکانی را مانند خانهی خود و در کنار هم داشته باشند. این در حالی است که منازل شخصی که در مشهد به ارائهی خدمات اقامتی مشغولاند از نظر امکانات و کالبد، مسائل و مشکلات فراوانی دارند.
سقایی برای مثال آوردن در این موضوع به نتایج حاصل از یک پژوهش دربارهی منازل شخصی شهر مشهد اشاره کرد و افزود: براساس نتایج این پژوهش، میانگین مساحت عرصهی این منازل، حدود ۲۰۰ مترمربع و متوسط زیربنای ساختمان نیز حدود ۱۶۰ مترمربع تخمین زده شده است. تعداد طبقات یک تا دو است و منازل شخصی سه طبقه کمتر دیده میشود که به پذیرش مسافر اقدام کنند. معمولا بیشتر منازل شخصی قدیمیاند و حتا دیده میشود که برخی از آنها سقف چوبی دارند و تأسیسات مناسبی ندارند.
وی ادامه داد: منازل شخصی که در بافت اطراف حرم مطهر امام رضا(ع) و در حقیقت، در بافت مرکزی و تاریخی شهر مشهد واقع شدهاند، سیمایی نامناسب دارند و از نظر استحکام بنا ضعیف هستند؛ اما منازل شخصی که در مناطق دورتر از حرم و در سطح شهر پراکندهاند معمولا مقاومت بیشتر و معماری بهتری دارند. بیشتر منازل شخصی شهر مشهد در اطراف خیابانهای اصلی و مهم مرکز شهر که در نهایت به حرم مطهر امام رضا(ع) ختم میشوند، قرار گرفتهاند.
این پژوهشگر مستقل در حوزهی مطالعات گردشگری در ادامه گفت: بهجز مشکلات مرتبط با امکانات و تأسیسات و همچنین کالبد و ساختار منازل شخصی، با توجه به اینکه منازل شخصی و فعالیت آنها تحت نظارت هیچ سازمان و نهادی نیست، همواره مأوا و پناهگاه عدهی زیادی از مجرمان و فراریان هستند و با توجه به اینکه مالکان اینگونه واحدها تعیین صلاحیت نمیشوند، از نظر اجتماعی و امنیتی مشکلات زیادی در آنها رخ میدهد.
او یادآوری کرد: واحدهای اقامتی مجاز مانند هتلها، هتلآپارتمانها و مهمانپذیرها هنگام ورود مسافران، مشخصات و کارت شناسایی آنها را دریافت میکنند و بر فعالیت این واحدها نیز توسط سازمانهای ذیربط نظارت میشود. حال آنکه بهدلیل نظارت نکردن بر فعالیت منازل شخصی، گاهی افراد بزهکار به آنجا مراجعه میکنند و این خود عواقب و پیامدهای منفی اجتماعی، فرهنگی و امنیتی را در سطح شهر بهدنبال خواهد داشت.
وی ادامه داد: با توجه به مسائل و مشکلات منازل شخصی از یک سو و ادامهی استقبال گردشگران و زائران از دیگر سو، این پرسش مهم و اساسی پیش میآید که جایگاه منازل شخصی در مقاصد گردشگری داخلی چیست؟ آیا باید در حذف آنها کوشید یا با توجه به مؤلفههای اقتصادی و الگوهای سفر، وجود منازل شخصی برای پوشش دادن سطوحی از گردشگران یا زائران ضرورت دارد؟ در پاسخ به این پرسشها دو دیدگاه را میتوان بازشناخت که من از این دو دیدگاه، با اصطلاح «واکنشی» و دیدگاه «تشویقی» یاد میکنم.
این پژوهشگر گفت: در دیدگاه واکنشی، بر حذف منازل شخصی با هر شیوهی ممکن تأکید میشود. این دیدگاه ضرر و زیانی را که متوجه اقتصاد گردشگری و رکود آن را که ممکن است از طریق فعالیت غیررسمی منازل شخصی پدید آید، گوشزد میکند و آسیبهای اجتماعی ناشی از این منازل و همچنین ضعفها و مشکلات ساختاری و کالبدی منازل شخصی را یادآوری و با توجه به این موارد، حذف منازل شخصی را توصیه میکند. میان شیوهی عمل در حذف منازل شخصی و قائلان به این دیدگاه نیز اختلافی وجود دارد. برخی حذف سریع و بعضی حذف تدریجی با راهکارهای خاص را توصیه میکنند.
وی افزود: در مقابل این دیدگاه، دیدگاه تشویقی قرار دارد. از منظر این دیدگاه «منزل شخصی مکانی است با ترکیب و ساختار مسکونی که بهمنظور اقامت مسافران که بهطور خودجوش و با دید مهماننوازی و بهرهی اقتصادی موقت توسط شهروندان در سالهای قبل ساخته شده است و در اختیار زائران و مسافران قرار میگیرد.» از این رو این منازل به مسؤولان و سازمانهای مرتبط که برای اسکان دستههای مختلف گردشگران چارهاندیشی نکردهاند، کمک میکند و به ارائهی خدمات اقامتی به گردشگران بپردازند.
سقایی اظهار کرد: قائلان به این دیدگاه قبول دارند که برخی آسیبها و مشکلات در رابطه با منازل شخصی وجود دارد؛ ولی راه حل را نه در حذف آنها، بلکه در ارائهی یکسری سیاستهای تشویقی برای ساماندهی و قانونمند کردن آنها میدانند. در واقع، بر ضرورت وجود منازل شخصی برای ارئهی خدمات به قشرهایی از گردشگران تأکید و جنبهی درآمدزایی منازل شخصی را برای ساکنان(میزبان) و بهرهمندی از مزایای گردشگری را یادآوری میکنند که خود سبب میشود تضاد میان گردشگر و میزبان به حداقل برسد. با این وجود میتوان با ساماندهی آنها تحت نظارت یک سازمان مرتبط با گردشگری در رفع مسائل و
مشکلات منازل شخصی کوشید.
وی بیان کرد: در این میان به نظر میرسد برگزیدن یک استراتژی برای اقدام و در نظر گرفتن یکسری راهکار اجرایی میتواند در زمینهی منازل شخصی مفید باشد. به عبارت دیگر از یک سو، صرفهی اقتصادی و الگوی سفر غالب بهعنوان عوامل کلیدی در ادامهی فعالیت منازل شخصی عمل میکند و از دیگر سو، بهرهمندی از مزایای گردشگری و درآمدزایی ناشی از آن، جنبهی مثبت قضیه را نشان میدهد. در حالی که عدم ایفای وظیفهی اقتصادی توسط منازل شخصی در دادن مالیات ناشی از یک فعالیت خدماتی و دیگر هزینههایی که باید پرداخت شود برای کارآمدی اقتصاد شهری از یک سو و همچنین نظارت نکردن بر این منازل
و ضعفهای ناشی از امکانات و تأسیسات و همچنین مسائل و مشکلات اجتماعی و فرهنگی از دیگر سو، جنبهی منفی قضیه را نشان میدهد.
او تأكيد كرد: برگزيدن يک استراتژي براي اقدام با هدف رفع ضعفها از طريق استفاده از فرصتها ميتواند در اين زمينه کارايي لازم را داشته باشد. از ضروريات اين استراتژي، در نظر گرفتن راهکارهايي است که برنامهريزي در مبدأ و ساماندهي در مقصد را تحت عنوان ساماندهي سفرهاي گردشگري در کشور فراهم آورد که من آن را مدل توانمندسازي منطقهيي سفرهاي گردشگري مينامم.