بررسی آمار تاسیسات وقفی در پایتخت قاجاری ایران در گفتوگو با دکتر منصوره اتحادیه
درخشش موقوفات در دارالخلافه تهران
اگر به نخستین نقشههای تهران که به روزگار قاجار بازمیگردند، بنگریم، بسیاری از تاسیسات عمومی شهر روی این نقشهها، با نام، مشخص شدهاند. این نقشهها بهخوبی روشن میکنند که پایتخت قاجاری در آن زمان از این نظر چه وضعیتی داشته است. نخستین گزارشهای آماری از وضعیت پایتخت نیز چنیناند. بررسیهای تاریخی از سوی دیگر بیانگرند که سنت وقف همواره در تهران در روزگار گذشته جاری بوده است. آگاهی از چگونگی وضعیت موقوفات و تطبیق آنها با نقشهها و آمارهای سرشماریهای تهران، میتوانند یافتههایی ارزشمند به ما واگذارند. با دکتر منصوره اتحادیه دانشآموخته تاریخ دانشگاه ادینبورگ انگلستان در مقطع دکترا، استاد پیشین دانشگاه تهران و مدیر نشر تاریخ ایران درباره موقوفات تهران در روزگار قاجار و جزییات آنها در تاریخ معاصر ایران به گفتوگو نشستهایم. استاد پیشین دانشگاه تهران که آثاری چون «خاطرات تاجالسلطنه»، «آمار دارالخلافه تهران» و «خاطرات و اسناد حسینقلی خان نظامالسلطنه مافی» را تالیف کرده است، در این گفتوگو به دستهبندیهای موقوفات و تاثیر آنها در پایتخت قاجاری اشاره میکند.
سرکار خانم دکتر اتحادیه! پیش از آنکه به وضعیت موقوفات در تهران عصر قاجار بپردازیم، میخواهیم بدانیم پایتخت ایران در آن زمان چه شرایطی داشته است؟
تهران در سال 1212 قمری به پایتختی برگزیده شد. این شهر در واقع قصبهای کوچک با خندق و بارویی به شمار میآمد که در زمان صفویه بنا شده بود. محیط شهر 5/6 کیلومتر و مساحت آن حدود 5/4 کیلومتر بود. تهران در آن زمان نسبت به دیگر شهرهای قدیمی ایران هیچ مزیت اقتصادی و فرهنگی نداشت؛ هرچند حضور شاه و درباریان و اعیان به گرد او، کمکم رونقی به شهر میبخشید اما جمعیت پایتخت تا مدتها ثابت ماند و بر مساحتش افزوده نشد. تهران بر اساس آمار 1269 قمری 7872 باب خانه و 4220 باب دکان داشت. جمعیت شهر حدود 952/125 نفر بود که در پنج محله بدینترتیب میزیستند؛ ارگ و عودلاجان در شمال، شنگلج در غرب، محله بازار در جنوب و چالمیدان در شرق.
هریک از این محلهها از نظر بافت جمعیتی آیا طبقاتی ویژه از جامعه را در خود داشتند؟
ارگ کوچکترین محله و مکان سکونت شاه و برخی درباریان و رجال بود که با دیواری از دیگر محلههای شهر جدا میشد. عودلاجان و سنگلج مکان زندگی برخی رجال بودند. چالمیدان اما ساکنان سرشناس نداشت و جمعیت آن در برابر اهالی دیگر محلهها فقیرتر بودند. محله بازار که پس از ارگ کوچکترین محله بود، مکان سکونت بازرگانان، کاسبان و گروهی خارجی به شمار میآمد. بازار تهران در میان این پنج محله جای داشت و 1236 دکان، کاروانسرا، تیمچه و قیصریه را دربرمیگرفت. 20 درصد جمعیت تهران در آن زمان اجارهنشین بودند. گاه در یک خانه ده خانوار سکونت داشتند. جالب توجه است که در محله بازار کمتر از جاهای دیگر اجارهنشینی رواج داشت که شاید نشاندهنده ثروت نسبی و بینیازی اهالی آنجا بود.
پژوهشی که شما در حوزه موقوفات تهران در روزگار قاجار انجام دادهاید، بر چه اسناد و مدارکی استوار است؟
این موقوفات بر اساس آمارهای سالهای 1269 و 1320 قمری سرشماری شده است. آمار 1269 قمری بهوسیله شخصی ناشناس از بناهای تهران تدوین شده و به احتمال بسیار به دستور امیرکبیر و پیش از قتل او در سال 1268 قمری آغاز شده است. آمار سال 1320 قمری بهوسیله اخضرعلیشاه از ابنیه تهران تهیه شده است که دقت آمار پیشین را ندارد. هر دوی این آمار، نکتههایی سودمند درباره اوقاف تهران در خود دارند. موقوفات بهگونه مستقیم از اعتقادات مذهبی و شرایط اقتصادی مردم سرچشمه میگرفتند. از تحلیل آمار سال 1269 قمری در زمینه اوقاف نیز همین نتیجه را درمییابیم. البته میزان امنیت نیز در مساله اوقاف بیتاثیر نبوده است؛ چنانکه اگر صاحب ملکی از مصادره دولتی میهراسید، برای حفظ ملک خود آن را وقف میکرد ولی در دست خود نگه میداشت. مثلا حاجی حسن کلاهدوز یک کاروانسرا وقف کرده بود اما اختیار آن پس از درگذشتش در دست ورثه بود.
موقوفات چه مواردی را دربرمیگرفتند؟
املاکی که وقف میشدند، بیشتر دکان بودند. افزون بر آن، کاروانسرا، خانه، آبانبار و حمام نیز در زمره موقوفات به شمار میآمد. در آمار مورد نظر، چه 1269 چه 1320 قمری نام واقفان و متولیان معمولا نیامده است و در بیش از نیمی از موقوفات، تنها موارد وقف نام برده شده که امامزاده، مسجد، تکیه و مدرسه بوده است. کمترین تعداد وقف در چالمیدان است زیرا محلهای فقیرنشین بوده است. تعداد موقوفات عودلاجان و سنگلج نسبتبه جمعیت این دو محله برابر بوده است. بیشترین تعداد اوقاف در محله بازار بود که اهالی آن بیشتر بازرگانان و کاسبان بودند. همین مساله پیوند نزدیک بازار را با روحانیت نشان میدهد. در بیشتر مواردی که متولیان موقوفات بازار نام برده شدهاند، به یک روحانی برمیخوریم. به عنوان نمونه در بازار 42 باب دکان وقف مسجد شاه، در دست امام جمعه، 6 باب دکان وقف سیدالشهدا در دست شیخ باقر پیشنماز و حمام حاجی محسن در دست میرزا ابوالحسن پیشنماز بود. تعدادی از واقفان بازار نیز از بازرگانان بودند. در بازار افزون بر دکانهای وقفی، چندین کاروانسرا و تیمچه وقفی نیز بود که میزان موقوفات بازار را نسبتبه موقوفات دیگر محلهها بیشتر میکرد.
آیا میتوانیم آماری از این موقوفات داشته باشیم؟
بررسیها نشان میدهد در سال 1269 قمری، 40 امامزاده، 15 مسجد، 17 تکیه و 27 مدرسه موقوفات داشتهاند. این آمار در سال 1320 قمری بدینترتیب میشود؛ موقوفات امامزاده 11، تکیه 4 و مسجد 23. بر اساس آمار سال 1269 قمری، 4260 دکان در شش محله تهران یعنی عودلاجان، سنگلج، محله بازار، چالمیدان، ارگ و بازار وجود داشته که از این تعداد 405 دکان وقفی بوده است.
آیا این موقوفات در گذر زمان با دگرگونیهایی روبهرو شدند؟
با وجود دگرگونیهای اساسیای که در میانه سالهای 1269 تا 1320 قمری در تهران رخ داد، در سال 1320 قمری بیشترین موقوفات، دکان سپس خانه،کاروانسرا و حمام بود. البته جالب است که با وجود رشد شهر و افزایش جمعیت و ثروت نسبتبه گذشته، از تعداد مسجدها، مدرسهها و تکیهها کاسته شده است. ماهیت موقوفات با گذشته تفاوت نکرده بود. موارد موقوفات همچون روزگار پیش، همچنان امامزاده، مسجد، تکیه و مدرسه بود. توسعه تهران موجب افزایش موقوفات نشد زیرا دکانهای وقفی نسبت به همه دکانها در سال 1269 قمری 7/7 است که این نسبت در سال 1320 قمری 4/17 میشود. جالب این که محلههای قدیمی مانند عودلاجان که در مقایسه با گذشته کوچکتر شده بودند و نیز در چالمیدان، تعداد موقوفات نسبتبه محلههای جدیدتر مانند دولت و سنگلج، بیشتر بود. بازار نیز چون محلهای قدیمی بود، همین روند بر آن حکم میراند. با این که محله دولت بیشترین دکانها را داشت و از نظر تعداد کاروانسراها پس از محله بازار جای میگرفت، صاحب کمترین موقوفات بود.
چه علتهایی را میتوان برای این کاهش در نظر گرفت؟
شکی نیست یکی از علتهای کاسته شدن موقوفات بهویژه در محلههای جدید و اعیاننشین به اعتقادات مذهبی مردم بازمیگشت زیرا طبقات مرفهتر گرایشهای مذهبی رقیقتر و سستتری داشتند.
آنگونه که نقشههای قدیم تهران به ویژه در عصر قاجار نشان میدهد، کاروانسراهای فراوانی روی نقشه به چشم میخورد. بنابر روایت شما، بسیاری از آنها وقفی بودهاند. آیا میتوانیم از نام آنها آگاه شویم؟
کاروانسراهای وقفی در سال 1269 قمری آنگونه که منابع روایت میکنند، این مکانها را دربرمیگرفتند؛ حاجی سیدمحسن، حاجی حسن کلاهدوز، شیخ جعفر، دالان دراز، یزدیها، حاجی کمال، گردنکج، گلشن و عالمشکن. کاروانسراهای وقفی در سال 1320 قمری نیز اینها بودند؛ کاروانسرای قیصریه، تیمچه زرگرها، سرای شاه، سرای حاجی عبدالوهاب بازار مسگرها، کاروانسرای خرابه، تیمچه کتابفروشی سرای ضرابخانه و سرای قزوینیها.
*زینب السادات پوربخش*