احکام و مسائل ازدواج
به مناسبت ماه ربیع الاول و ایام آغاز زندگی مشترک بسیاری از جوانان، در یادداشت این هفته احکام ازدواج بیان میشود.
فارس: ماه ربیعالاول با شروع زندگی مشترک بسیاری از جوانان همراه است. از این روی در یادداشت فقهی این هفته به قسمت اول از احکام ازدواج خواهیم پرداخت.
اهمیت و جایگاه ازدواج در اسلام
ازدواج بهترین بنیانها است که در اسلام بر آن تاکید فراوان شده است؛ تا جایی که پیامبر اعظم(ص) آن را سنّت خود معرفی کردهاند و از کسانی که به این سنّت پایبند نیستند، تبری جستهاند.
ازدواج به خاطر آثار و برکات فراوانی که دارد به عنوان یکی از مهمترین عوامل حفظ دین افراد شمرده شده است.
از سوی دیگر، پیشوایان معصوم همواره از زندگی بدون همسر نهی فرمودهاند و جوانان را به ازدواج کردن تشویق کردهاند.
نکته حائز اهمیتی که در مطالعه تاریخ اهل بیت جلوه میکند، این است که در عصر معصومین(علیهم السلام) ازدواج یکی از آسانترین و سهلالوصولترین دستورات اسلامی بوده است؛ تا حدی که پیامبر در فاصله زمانی اندک بعد از اقامه نماز در مسجد، برخی را به ازدواج هم در میآوردند.
اصل ازدواج کردن از مستحبات تاکید شده است، اما اگر کسی به علت ازدواج نکردن به گناه کشیده شود، ازدواج بر او واجب میشود.
انواع ازدواج
در فقه اهلبیت علیهم السلام تنها دو نوع ازدواج تشریع شده است؛ این دو نوع، تفاوتهای مختصری با هم دارند که به آنها اشاره خواهد شد.
الف: ازدواج دائم: که مدت آن از هنگام اجرای خطبه عقد تا زمان مرگ یکی از زوجین یا طلاق گرفتن آنهاست.
ب: ازدواج موقت: که در مدت محدود و معینی که بر آن توافق شده، دوام دارد و بعد از پایان آن مدت، خود به خود الغاء میشود.
نکته: با توجه به اینکه ازدواج و محرَم شدن توسط آن، فقط منحصر در این دو ازدواج است، نوع سومی به نام «صیغه محرمیّت» وجود ندارد. بنابراین، این تصور که «صیغه محرمیت» نوع سومی از ازدواج باشد، اشتباه است؛ و آنچه قبل از اجرای عقد دائم و برای رعایت مسائل محرم و نامحرمی در مراحل آزمایش و خرید قبل از ازدواج انجام میشود همان ازدواج موقت است.
تفاوتها و تشابهات ازدواج دائم و موقت
این دو نوع ازدواج در اینکه زن و مرد به یکدیگر محرم میشوند با هم یکسانند. همچنین با وقوع ازدواج موقت، همانند ازدواج دائم، مادر دختر برای همیشه به داماد محرَم میشود، چنانکه پدر شوهر هم برای همیشه برای عروسش مَحرَم میشود.
فرزندی که در طول ازدواج موقت بین دو نفر به دنیا آمده هیچ تفاوتی از لحاظ حقوق و مسائل محرَم و نامحرمی با فرزندان ازدواج دائم ندارد.
و اما تفاوتها:
ازدواج دائم نمیتواند از لحاظ محرمیت و مسائل زناشویی محدود باشد، اما در ازدواج موقت میتوان حدودی برای محرمیت قرار داد؛ مثلاً میتوان شرط کرد که حدّ محرمیت این پسر و دختر در حد محرمیت خواهر و برادر باشد نه بیش از آن.
زن و شوهر در ازدواج موقت از همدیگر ارثنمیبرند.
نفقه(مایحتاج زندگی) زن در ازدواج موقت بر عهده شوهر نیست.
ازدواج موقت بدون اشاره به مدت و مبلغ مهریه در متن عقد باطل است، اما ازدواج دائم بدون تعیین مهریه هم صحیح است.
اجازه بیرون رفتن از خانه در ازدواج موقت برای زن محفوظ است، مگر آنکه مخالف حقوق زناشویی شوهر باشد.
پایان ارادی ازدواج دائم به طلاق است اما ازدواج موقت با پایان یافتن مدت آن و یا بخشیده شدن باقی مدت از سوی مرد، به نهایت میرسد و طلاق در آن تشریع نشده است.
آثار ازدواج
واقع شدن عقد ازدواج دائم یا موقت غیر از محرم شدن دختر و پسر بر یکدیگر، همراه آثار دیگری است که به آنها اشاره میشود:
ابتدا آثار مشترک بین هر دو نوع:
با وقوع ازدواج چنانکه گذشت پدر شوهر و پدر بزرگهای شوهر بر عروس و مادر زن و مادر بزرگهای زن بر داماد، برای همیشه محرَم میشوند. البته محرم شدن دخترِ زن و یا نوه های دختریِ زن فقط بعد از انجام عمل جنسی محقق میشود.
همچنین به محض خوانده شدن صیغه عقد مرد بدهکار کل مهریه میشود.
در هر دو نوع ازدواج، زن نمیتواند شوهر خود را بدون عذر شرعی از مسائل زناشویی محروم کند.
اکنون به آثار اختصاصی ازدواج دائم اشاره میکنیم:
چنانکه گفته شد، زن در ازدواج دائم نمیتواند بدون اجازه شوهر برای کارهای غیر ضروری از منزل خارج شود. البته این به معنی تجویز سخت گیری مردانه نیست بلکه رعایت انصاف و محبت بر مرد لازم است.
اگر زن در مسائل زناشویی امتناع نورزد، مایحتاج زندگی او(نفقه) در حد عادی بر عهده شوهر است و اگر چه شوهر توانایی نداشته باشد، مدیون زن است.
مرد باید از هر چهار شب، یک شب را همراه همسر دائمی خود سپری کند، مگر آنکه مسافرت یا امر مهم دیگری او را از این امر باز دارد.
بر مرد واجب است که حداقل هر چهار ماه یک بار، رابطه خاص جنسی با همسر دائمی خود داشته باشد. البته اگر ترک رابطه تا چهار ماه، منجر به عسر و حرج یا احیاناً معصیت برای زن شود، نباید تا این حد به تأخیر اندازد.
*** تکالیف مالی شوهر در ازدواج***
مهریه
مهریه به عنوان پیشکش و جلب محبت زن و نیز برآورده شدن نیازهای مالی زن قبل از رفتن به خانه شوهر تشریع شده است. چنانچه حضرت رسول اعظم اسلام صلی الله علیه و آله با دریافت مهریه حضرت فاطمه سلام الله علیها از امیر المومنین علی علیهالسلام، برای دختر عزیز خود جهیزیه تهیه نمودند.
کمینه(حداقل) مهریه مقداری است که مردم آن را «مال» حساب کنند.
مهریه از لحاظ بیشینه(حداکثر) نامحدود است اما بهتر است مهریه کم باشد تا شوهر توانایی پرداخت آن را داشته باشد. در روایات اهلبیت علیهمالسلام از دختری که مهریه او زیاد است با تعبیر «دختر شوم» یاد شده است.(نک. الکافی جلد ۵ صفحه ۵۶۷)
باید دقت داشت که تعیین مهریه فقط با توافق زن و شوهر است و پدر دختر در این زمینه صاحب حق نیست. خوب است که پدران بعد از احراز صلاحیت پسر برای ازدواج، عرصه را در تعیین مهریه بر جوانان تنگ نگیرند تا ازدواج آسان در جامعه تحقق پیدا کند.
مرد در ازدواج موقت تنها بدهکار مقدار مهریهای است که در عقد به آن اشاره شده و غیر از آن چیزی بر عهدهاش نیست. البته اگر ازدواج موقت منجر به تولد فرزند شود، حقوق و نفقه فرزند بر عهده پدر است.
در ازدواج دائم علاوه از مهریه، مرد باید مایحتاج زندگی زن را در حد عادی تأمین کند و در هر صورت بدهکار کمبودها در این امر است.
شیر بها
در برخی از مناطق مرسوم است که مبلغی به عنوان شیربها از سوی داماد به خانواده عروس داده میشود.
اگر پسر و دختر راضى به ازدواج باشند و پدر هم اصل ازدواج را اجازه دهد ولى مبلغى را با زور و اجبار به عنوان اینکه رسم است، و برای رها کردن دختر از پسر بگیرد گرفتن آن به هر عنوان و حتی به نام شیربها جایز نیست و اگر هم مبلغی اخذ شده باید به داماد برگردانده شود.(البته اگر داماد قبلاً آن را پرداخته است، خوب است اکنون راضی شود و روابط خانوادگی را با طلب کردن آن تیره نکند).
جهیزیه
تأمین اثاثیه زندگی به عهده شوهر است؛ اما باید توجه داشت که تأمین جهیزیه از سوی خانواده دختر، کمک به امر ازدواج جوانان و از جمله کارهای بسیار نیک است. بنابراین بهتر است با حفظ سنّت کمک به ازدواج جوانان، در تأمین آرامش روحی و فکری جوانان و نیز بر کندن فساد از جامعه اسلامی سهیم باشیم.
شرایط عقد ازدواج
ازدواج بدون رضایت پسر یا دختر صحیح نیست؛ چنانچه اجازه پدر یا پدر بزرگِ پدری دختر باکره هم بنابر احتیاط واجب، لازم است. البته اگر بکارت دختر بدون ازدواج شرعی و با عمل منافی عفت یا صدمات بدنی زائل شده باشد در حکم دختر باکره است. اما اجازه مادر یا برادر لازم نیست. بنابراین اگر دختری که بالغ و رشید است، پدر و پدر بزرگ خود را از دست داده باشد لازم نیست از کسی اجازه بگیرد. همچنین اگر پدر و پدربزرگ سخت گیری بی مورد و غیر منطقی داشته باشند یا در دسترس نباشند و دختر هم نیاز به ازدواج داشته باشد، اجازه آنان لازم نیست.
رشیده بودن به این معناست که دختر، مصلحت زندگی و آینده خود را تشخیص میدهد.
در ازدواج حتماً باید صیغه عقد خوانده شود و رضایت طرفین کافی نیست. برای اجرای صیغه شرایطی لازم است که در رساله های عملیه به طور مفصل آمده است.
زن و مرد در صورت آشنایی با کیفیت اجرای صیغه عقد، میتوانند صیغه ازدواج را خودشان بخوانند و در صورت عدم آشنایی باید کسی را وکیل کنند که عقد را از جانب آنان جاری کند.
نکته: محرمیت تنها بعد از خوانده شدن صیغه عقد حاصل میشود. بنابراین صرف اینکه عروس بعد از سه بار سؤال عاقد، به وکیل شدن او جواب «بله» بدهد، باعثمحرم شدن نیست.
نکته بسیار مهم
در بسیاری از موارد قبل از ازدواج دائم و برای گذراندن مراحل آزمایش و خرید، عقد ازدواج موقت بین دختر و پسر جاری میشود. باید دقت داشت که عقد ازدواج دائم باید بعد از پایان یا بخشیده شدن مدت ازدواج موقت واقع شود؛ و اگر قبل از پایان و بخشیده شدن مدت جاری شود، عقد ازدواج دائم باطل است و زن و مرد تا پایان مدت ازدواج موقت به همدیگر محرم هستند و بعد از آن دوباره نامحرم میشوند.
برای این منظور یا باید صبر کنند تا مدت ازدواج موقت پایان پذیرد یا پسر باقیمانده مدت ازدواج موقت را ببخشد. برای بخشیدن هم تنها بخشیدن مدت در قلب کافی نیست بلکه حتماً و حتماً باید به زبان هم بگوید که مدت باقیمانده از ازدواج موقت را بخشیدم. در واقع صیغه بخشیدن باید جاری شود و صورت آن به فارسی چنین است: «مدت باقیمانده از ازدواج موقت را بخشیدم».
چنانکه قبلاً هم اشاره شد عدم تلفظ به مدت معین شده و مبلغ مهریه در عقد موقت باعثباطل شدن عقد است و عقد باطل هیچ اثری در محرم شدن طرفین ندارد. اما در عقد دائم تعیین یا اشاره به مقدار مهریه لازم نیست.
شاهد گرفتن برای اجرای صیغه عقد لازم نیست؛ هرچند بهتر است برای جلوگیری از تهمتها و مسائل حقوقی دیگر، عقد ازدواج در حضور شاهد و یا در دفترخانه های رسمی انجام شود.