گفتوگو با فریدون فریاد پس از درگذشتش
فریدون فریاد که روز یکشنبه(۱۶ بهمنماه) در سن شصتودوسالگی در یونان از دنیا رفت، در گفتوگویی به بیان دیدگاههایش دربارهی شعر معاصر، شعر جوانان و ترجمهی شعر پرداخته بود.
اين شاعر و مترجم مقيم يونان سال ۸۶ در گفتوگويي با ايسنا، كه در محل اين خبرگزاري انجام شد، از مسائل مختلفي در حوزهي شعر و ادبيات سخن گفت.
نوعی اعتراض
فریاد در این گفتوگو به بحثدربارهی شعر پستمدرن پرداخت و گفت: مدرن و پستمدرن و مقولاتی از این دست، این سبکها و ژانرها، درواقع نوعی اعتراض است؛ یعنی در هر دورهای نوعی اعتراض مطرح است، که نمود خود را در این روبنای فرهنگی نشان میدهد.
جوانان باید ریشه را بسازند
او در ادامه متذکر شد: امروز در شعر ما این اتفاق افتاده که جوانان، مدرن، پستمدرن و فراپستمدرن را که بر هیچ اساسی استوار نیست، دنبال میکنند؛ در حالیکه جوانان ما باید بدانند برای اینکه چیزی خلق کنند، باید ریشه را بسازند و به ادبیات کلاسیک توجه داشته باشند. تا وقتی کسی زبان را نداند، نمیتواند الفبا را بداند و تا الفبا را نداند، نمیتواند حرف بزند؛ بههر حال هر چیز ریشه و اساسی دارد.
فریاد معتقد بود: شعر نسل جوان امروز در بخش بدش شعری وردگونه است و در بخش خوبش زمزمهای غمآلود و پرحرمان؛ بدون اینکه ساختاری داشته باشد.
او با اشاره به راهی که نیما یوشیج در شعر فارسی گشود، متذکر شد: نیما راهی را نشان داد، که اگر نگوییم راه نهایی بود؛ اما توانست راهی را در شعر ما بگشاید. او نیز شعر گذشته را میشناخت و با آن آشنایی داشت. بعد از او کسان دیگری آمدند و شعرهای دیگری پیشنهاد دادند که برگرفته از شعر غرب بود؛ یعنی ترجمه به آنها یاد داد که چگونه باید شعر کهن فارسی را تغییر داد. اما اگر صادق باشیم، اینجا هم اعتراض میبینیم، اعتراض به اینکه ما مدرن نیستیم، جامعهی ما عقبمانده است، و اینجا که هستیم، در شأن زندگی ما نیست. درواقع ۸۶ سال قبل نیما این اعتراضها را شروع میکند؛ اعتراض
سیاسی و اجتماعی به کهنه بودن زندگی و عقبماندگی از غرب.
او در ادامه یادآور شد: بعد از نیما، احمد شاملو، فروغ فرخزاد، سهراب سپهری و مهدی اخوان ثالثآن را پی میگیرند. شعر آنها نوعی پیشنهاد اعتراضی به شرایطی است که قابل زیست نیست.
به اعتقاد این شاعر، اگر شرایط جامعه جور دیگری بود، جوانها دنبال مدرنیسم و پستمدرنیسم نمیرفتند. شعر جوان امروز الزاما به راهی هم ختم نمیشود و نمیتوان شاهد سبک جدیدی در بیان امروز بود.
فریدون فریاد در اینباره گفت: این چرخ شکستهی لنگان، درشکهی جامعهی ما را وادار میکند که با سرعت بیشتری حرکت کند؛ شاید به این دلیل که این چرخ شکسته است، حرکت به جلو سخت است، و برای کار اساسی لازم است با آرامش حرکت کنیم.![]()
پیکاسو برای پیکاسو شدن به نقاشی کلاسیک مسلط بود
شاعر «آسمان بیگذرنامه» سپس دربارهی شعر دههی ۸۰ افزود: هر جهش و مکتبی مقطعی است و این مقطعی بودن، حالت اعتراضی بودن هم هست و طبیعی است که خود به خود از بین میرود. برای اینکه خانهای داشته باشی، باید زیربنایش را ریخته باشی و بعد آجرهایش را بگذاری و بالا بروی. بعد از آن است که احتیاج به روکاری و پرداختن به تزیینات بهوجود میآید. حال اگر بخواهیم دربارهی شعر این دهه چیزی بگوییم، به نظرم، متأسفانه اینها شوق اولیهشان را برای نوشتن شعر پرورش ندادهاند. در باغی از سنت ما نمیتوانیم به هیچ وجه از گذشته جدا شویم. تنها وقتی میتوان به شعر پیشرو رسید که به
سنت، اشراف کامل داشته باشیم. پیکاسو برای پیکاسو شدن بهخوبی میتوانست به سبک کلاسیک نقاشی کند؛ وگرنه نمیتوانست دست به تغییر بزند. در شعر هم این امر صادق است. نمیتوان بدون آگاهی کامل کار کرد؛ غیر از این اگر باشد، به زبان خود توهین میکنیم.
هر شاعری سبک و زبان خودش را دارد
این شاعر ساکن یونان همچنین در ادامه به نظریاتی که در دهههای گذشته در شعر ما مطرح شدند، پرداخت و یادآور شد: تجربهی هر کس تجربهی اوست و قابل تعمیم نیست؛ یعنی ما هر کدام تکموجوداتی هستیم، و میدانیم در طبیعت میلیاردها موجود به وجود آمده که شبیه کس دیگری نیست؛ این تنوع کائنات را نشان میدهد. دربارهی مکتبها هم این امر صادق است. هر شاعری سبک و زبان خودش را دارد.
فریاد افزود: در شعر ممکن است کسانی از دیگران تقلید کنند، که این به جایی راه نمیبرد. ممکن است همسانیهایی میان شاعران باشد؛ اما اصلا اینطور نیست که در شعر، کسی شبیه دیگری باشد؛ به این دلیل در شعر، کسی جای کسی را تنگ نمیکند. تجربهی هر کس مال خودش است. اینکه تجربهای تقسیم میشود، کار منتقدان است. در عصر مشروطه شاعرانی هستند و دوران انقلاب، شاعران خاص خود را دارد که فضای حاکم روی کارشان تأثیر میگذارد و آدمهایی را وادار میکند آثاری را در آن فضا بیافرینند.![]()
ترجمهی شعر از زبان اول حیاتی است
این مترجم شعر در بخشی دیگر از گفتوگو با ایسنا به لزوم ترجمهی شعر از زبان اصلی اشاره کرد و متذکر شد: لزوم اینکه مترجم از زبان مادری شاعر ترجمه کند، بسیار حیاتی است؛ یعنی نمیتوان شعر را از زبان دوم و سوم ترجمه کرد؛ اما متأسفانه اکثر مترجمان در ایران این کار را میکنند، که تنها شامل شعر هم نیست، و رمان و قصه هم هست؛ ولی رمان و قصه در ترجمه لطمهی زیادی نمیبینند؛ زیرا خواننده جذب هیجانات داستان و رمان و موضوع میشود و فراموش میکند که داستان دارای سبک و زبان است و نویسنده روی زبان کار کرده و طریقی را که گفته، موضوع داستان در این طریق امکان هستی مییابد.
فریاد همچنین یادآور شد: دربارهی شعر، ترجمه از زبان اصلی ضروری است. نمیتوان شعر الیوت را ترجمه کرد؛ ولی آن را از زبان عربی یا یونانی انجام داد؛ حتما باید ترجمهاش از زبان انگلیسی باشد، یا ترجمهی شعرهای نرودا و لورکا ضرورتا باید از اسپانیایی باشد. بنابراین یکی از شروط ترجمه - بخصوص ترجمهی شعر - این است که مترجم زبان اصلی را بداند؛ اما این شرط لازم اصلا کافی نیست. خیلیها ممکن است زبان اصلی را بدانند؛ ولی شعر ندانند و یا هارمونی کلمات را با هم درک نکنند. تازه اگر مترجمی شعر بداند، این شرط کافی میشود؛ اما باز حق مطلب را ادا نمیکند.
ترجمه یک هنر است
مترجم شعرهای یانیس ریتسوس از زبان یونانی متذکر شد: مسأله در ترجمهی شعر این است که مترجم خود شاعر باشد، تا بداند شاعر با کلمات زندگی کرده و چه رنجی برده است که شعر بهنجاری خلق کند. مترجم وقتی میتواند شعر را ترجمه کند که این چیزها را بشناسد. دانستن زبان اصلی، شناخت شعر و …، همهی اینها باز عرضی هستند و میشود آنها را درس داد؛ ولی به نظرم ترجمه یک هنر است. اگر این هنر را ندانی، مترجم بدی هستی.
فریاد سپس متذکر شد: در کشور ما سالهاست که ترجمه میشود؛ زیرا ضرورت دارد که ترجمه شود. فرهنگ ما باید با فرهنگهای دیگر هماغوشی داشته باشد، تا چیزی انسانی به وجود آورد، و برای اهالیای که میخوهند در این خانه ساکن شوند، جایی راحت بیافریند.
باید مترجم به دنیا آمد
او بخش دیگر ترجمه را بخش هنری و استعداد ترجمه داشتن دانست و افزود: بخش دیگر ترجمه، بخش هنری آن است، ضمن اینکه یک مترجم باید استعداد ترجمه داشته باشد، و این استعداد ترجمه با مترجم به دنیا میآید. این میشود که کسی مترجم زاده میشود. همانطور که ما شاعر و نویسنده به دنیا میآییم، همانطور هم مترجم به دنیا میآییم. بعضی آدمها میتوانند چیزهایی را به وجه بهتری به ما بگویند و بعضیها نمیتوانند. مثلا بعضیها میتوانند پیشکسوتی کنند یا تعبیرکنندهی خواب باشند و این هم نوعی برگرداندن است.
فریدون فریاد با بیان این مطلب که ترجمه یک استعداد است، همچنین یادآور شد: مثلا دربارهی بازیگر، یک هنرپیشه نقشی را میآفریند؛ نقشی را که نویسنده نوشته، برمیگرداند و یا به عبارت دیگر ترجمه میکند. بازیگر باید این استعداد را داشته باشد تا آن را برای ما ترجمه کند. طبعا هنر و فن و استعداد، به تجربه هم احتیاج دارد، و اینها دست به دست هم میدهند و اثری خوب را به نمایش میگذارند.
او آشنایی مترجم با فرهنگ مبدأ را از دیگر اصول ترجمهی یک اثر دانست و گفت: اگر مترجمی فرهنگ کشوری را که از آن اثری ترجمه میکند، نداند، در آن زندگی نکرده باشد و در آبهای آن فرهنگ فرونرفته و غسل نکرده باشد، نمیتواند فضای اثری را منتقل کند.
این مترجم در اینباره توضیح داد: در ترجمهی «زمان سنگی» ریتسوس، آشنایی و زیستن در فرهنگ یونان، این امکان را برایم فراهم ساخت که بسیاری از اصطلاحات و مکانها و گیاهان آنجا را بشناسم و این امر در ترجمه کمک زیادی به من کرد. ضمن اینکه با آفرینندهی آثار کار کردم و با خود شاعر با تمام پیچیدگیها و ظرایفش ارتباط داشتم. فهمیدهام که هر مترجمی باید این کار را انجام دهد و اگر خالق اثر در قید حیات است، از او پرسوجو کند و تنها به برداشتهای شخصیاش بسنده نکند.
چطور مولانا جهانی میشود، ولی شاعر امروز نه؟!
این شاعر در ادامه دربارهی جهانی شدن و تأثیر ترجمه در این کار، گفت: عوامل بسیاری برای جهانی شدن وجود دارد. بعضی نویسندگان ما مانند صادق هدایت بدون اینکه خود نقش داشته باشند، جهانی شدهاند. به نظرم وقتی اثری خوب است، قدرت جهانی شدن دارد. چطور مولانا میتواند جهانی شود، ولی یک شاعر امروز نمیتواند؟! حتا شاملو نمیتواند جهانی شود و یا نشده است؛ اما خیام، فردوسی و سعدی جهانی میشوند؛ زیرا اینها قدرت دارند و از حد بومی بودن تجاوز میکنند. آنها تمام مناسبات انسان را به نمایش میگذارند و از تمام خصوصیات انسان حرف میزنند. چرا داستایوفسکی اینهمه به
زبانهای زیاد ترجمه شده؛ آن هم در حالیکه زبان او یعنی روسی زبان دوری است. ولی آثار داستایوفسکی خواهان فراوانی دارند و بزرگترین نویسندهی دنیاست؛ زیرا آثارش قوی هستند. ضمن اینکه بسیاری از کشورها امروز آثاری را خلق میکنند که جهانی نمیشوند؛ هرچند کلاسیکهایشان جهانی شدهاند.
فریاد یکی دیگر از دلایل جهانی نشدن آثار ما را، زبان فارسی دانست و افزود: تلاشی در زمینهی گسترش زبان فارسی نشده است و هر تلاشی هم شده، از طریق آفرینندگان آثار بوده است. از دیگر مسائل، این است که کتاب دارای جریاناتی است که باید طی کند. ناشر باید آن را تبلیغ، ترجمه و چاپ کند، تا خواستار داشته باشد.
او در ادامه عنوان کرد: از منظر دیگر، ما بهذات جهانی هستیم. کشوری از جهانیم و بخشی از جهان؛ ولی چرا آثار ما در حد آثار دیگران شهرت و معروفیت ندارد، به عوامل زیادی بستگی دارد. ما کشوری هستیم که از کشورهای دیگر جداییم.
او در عین حال اعتقاد داشت: فرهنگ و زبان ما از غنیترین فرهنگهای دنیاست و ما بهنوعی مادر فرهنگها هستیم، و این چیزی نیست که باعثاحساس کمبود و کمی ما باشد.
شعر هرکس را باید با شعر خودش سنجید
این شاعر و مترجم سپس دربارهی وضعیت نقد ادبی در ایران گفت: ما در این مقوله مثل سایر مقولات دچار فقدان هستیم. ما نقد اصولی نداریم و هیچوقت هم نداشتهایم. کسانی هم که سرشناس شدند، بعدها خاموش شدند. بر اساس تصورات خود و با خواندههای خود، با معیارهایی که از سایر آثار گرفته بودند، چیزهایی را به اسم نقد ادبی انجام دادند.
او ضرورت نقد ادبی را بسیار حیاتی دانست و یادآور شد: نقد ادبی بسیار حیاتی است؛ ولی مثل خیلی چیزها که نداریم، این را هم نداریم. منتقد هر کار آفرینندهی آن اثر است و هر کس که اثری را خلق میکند، اگر ناقد قویای باشد، خود، ناقد کارش است. مثلا برای نقد شعر، باید شاعر باشی و این حرفه را بدانی و بعد نقد کنی. نقد یک اثر با معیارهای خارجی صورت نمیگیرد؛ با معیارهای خود اثر صورت میگیرد. مثلا شعر مرا باید با شعر خودم سنجید؛ نه با شعر نیما؛ پس هر اثری معیارهای سنجش خود را میطلبد.
او در ادامه افزود: شعرهای فریدون مشیری را باید با شعرهای خودش سنجید؛ نه با شعرهای فروغ فرخزاد و یا دربارهی یدالله رؤیایی باید دید که آیا شعرهایش با معیارهایی که خودش پیشنهاد میدهد، منطبق است؟ آنجا که منطبق است، بسیار خوب است؛ ولی بعضی شعرهایش هم ناموفق است.
به گفتهی فریاد، همهی نقدهایی که تا امروز شده، بر اساس سلیقهی فردی بوده، که به پیشرفت ادبیات ما کمکی نکرده است. اگر به نقدهایی که از دههی ۴۰ تا امروز شده، نگاه کنیم، میبینیم که چیزی به جلو نرفته و ما از دههی ۴۰ به بعد اثر خوبی نداشتهایم. همین نکته که چقدر آثار ما قابلیت ترجمه دارند و یا قابلیت جهانی شدن، خود نشان از این امر دارد.
کدام شعر است و کدام نیست؟!
او همچنین دربارهی آیندهی شعر معاصر معتقد بود: جریان شعر هیچگاه قطع نمیشود و نخواهد شد؛ زیرا جریان زبان و زندگی هیچوقت قطع نمیشود. اما دلیل ندارد چون ما امروز، فردوسی، حافظ و سعدی نداریم، شاعران خوب دیگری نداشته باشیم. به هرحال پیشگویی آیندهی شعر دشوار است، چگونگی اینکه شاعری درک کند نیاز شاعرانهی زمان چیست، مهم است، و اینکه اشراف داشته باشد در مرحلهای به سر میبریم که بازیهای زبانی تمام شده و نمایشنامهای نداریم که بازی کنیم.
این شاعر در ادامه گفت: شعر کلاسیک دارای شکل و قواعدی بود که اگر کسی میخواست شعری بگوید، باید در قالبی از پیش ساختهشده، شعر میگفت و این امر خوبیاش بیشتر از بدیاش بود؛ زیرا سراینده را وادار میکرد اثرش شکل شعر را داشته باشد و ما میفهمیدیم که او شاعر است؛ اما قضیهی شعر آزاد این است که کسی شاعر را کنترل نمیکند که کدام اثر شعر است و کدام شعر نیست. معلوم نیست چه چیزی این را کنترل میکند و چه معیاری هست که بگویی شعر فلانی شعر است.
شاعر باید معیار تازهای برای شعر بهوجود آورد
فریدون فریاد معتقد بود: شاعرانی مثل نیما، شاملو، فروغ، سهراب و اخوان کار خود را به بهترین نحو کردند و تمام شدند و رفتند. امروز شاعر باید دوباره به دنیا بیاید و اگر شاعر باشد، باید معیار تازهای برای شعر به وجود آورد. البته این حرف من با حرف قبلیام که گفتم شاعر باید بر اساس ریشههایش حرکت کند، تناقض ندارد.
او همچنین متذکر شد: امروز در دنیا هم شعر کمتر خوانده میشود؛ زیرا مسائل آشکار و در معرض آفتاباند و چه شعری میتواند پاسخگوی اینها باشد؛ در نتیجه امروز برای جلب و جذب خواننده به نیروی بیشتری احتیاج داریم.
دربارهی فریدون فریاد
فریدون فریاد متولد سال ۱۳۲۸ در خرمشهر بود که به عنوان مترجم آثار یانیس ریتسوس شهرت داشت و از دوستان او هم بود. این شاعر و مترجم دانشآموختهی ادبیات تطبیقی بود که برای ادامهی تحصیل در رشتهی ادبیات یونان به این کشور سفر کرد و از این رهگذر با ریتسوس و آثارش آشنا شد.
فریاد شامگاه یکشنبه(۱۶ بهمنماه) در پی ابتلا به سرطان روده، در سن شصتودوسالگی در بیمارستانی در آتن از دنیا رفت.
از جمله آثار منتشرشدهی فریدون فریاد این عنوانها هستند: «تقویم تبعید»(ترجمهی برگزیدهی شعرهای یانیس ریتسوس)، «آسمان بیگذرنامه»، «افسانهای از بهشت»(ترجمه از ادبیات کهن فارسی به یونانی)، «نفس و داستانهای دیگر»(ترجمهی برگزیدهی داستانهای کوتاه آنتونیس ساماراکیس از یونانی)، «زمان سنگی»(ترجمهی شعرهای اولین دورهی تبعید ریتسوس) و «شعر امروز یونان».
يكي از كتابهاي فرياد هم خوابهايم پر از كبوتر و بادبادك است با موضوع جنگ تحميلي ايران و عراق است، كه به گفتهي او، در سال ۱۹۸۸ توسط يانيس ريستوس به يوناني ترجمه شده است و بخشهايي از آن در مقطع ابتدايي يونان در كتابهاي درسي اين كشور تدريس ميشود.