یادی از محمد قاضی در سالگرد تولدش
مردادماه همزمان است با سالگرد تولد محمد قاضی، مترجم فقید ادبیات.
به گزارش افکارنیوز به نقل از ايسنا، محمد قاضي ۱۲ مردادماه سال ۱۲۹۲ در مهاباد متولد شد. در سال ۱۳۰۷ گواهينامه ششم دبستان را گرفت و چون مهاباد در آن زمان دبيرستان نداشت، پس از يك سال انتظار از مهاباد به تهران آمد و عمويش، جواد قاضي، كه در وزارتخانه دادگستري كار ميكرد، او را به دبيرستان فرستاد. در سال ۱۳۱۵ از دبيرستان دارالفنون ديپلم ادبي گرفت و در سال ۱۳۱۸ در رشته حقوق قضايي دانشآموخته شد. از سال ۱۳۲۰ اندك زماني در وزارت خارجه و سپس در دارايي به كار پرداخت. در سال ۱۳۰۷ كه محمد قاضي دوره دبستان را به پايان رسانده و هنوز به دبيرستان راه نيافته بود، زبان فرانسه را پيش
يكي از كردهاي عراقي آموخت و در دوره دبيرستان و دانشكده آموختن اين زبان را پي گرفت. از همين زمان به ترجمه علاقهمند شد. نخستين آثاري كه از زبان فرانسه در سالهاي ۱۳۱۷- ۱۳۱۸ به فارسي برگرداند، كلود ولگرد از ويكتور هوگو و دن كيشوت از سروانتس بودند.
او در مجموع نزدیک به ۷۰ کتاب را به زبان فارسی برگرداند. «زارا»(داستان تألیفی) ۱۳۱۹، «سپیددندان» جک لندن، ۱۳۳۱، «جزیرهی پنگوئنها» ی آناتول فرانس، ۱۳۳۰، «شاهزاده و گدا» ی مارک تواین، ۱۳۳۳، «شازده کوچولو» ی آنتوان سنت اگزوپری، ۱۳۳۳، «سادهدل» ولتر، ۱۳۳۳ و «زوربای یونانی» نیکوس کازانتزاکیس از جمله آثار منتشرشدهی این مترجم هستند.
قاضی که با ناراحتی حنجره دست به گریبان بود، ۲۴ دیماه سال ۱۳۷۶ در تهران درگذشت.
عبدالله کوثری، مترجم پیشکسوت، در گفتوگویی با ایسنا، ترجمههای محمد قاضی را برای خود خاطرهانگیزمیخواند و خواندن «کلود ولگرد» ویکتور هوگو با ترجمهی قاضی را برای خود در سن یازدهسالگی، یکی از دلایل تشویق شدنش به مترجم شدن عنوان میکند.
کوثری میگوید: یکی از مهمترین کارهای قاضی این بود که چند نسل را با کتاب آشنا و کتابخوان کرد.
او مهمترین ویژگی ترجمههای محمد قاضی را در زمانی که هنوز از نقد ترجمهها، شیوهها وتئوریهای ترجمه خبری نبود، دریافتن حال و هوای کتاب در زبان اصلی و بازگرداندن آن به زبان مقصد میداند و ادامه میدهد: او به خوبی میتوانست زبان ترجمه را پیدا کند. این در ترجمه «دن کیشوت» که شاهکار اوست، تا ترجمههایش از ماکسیم گورکی و نیکوس کازانتزاکیس وجود دارد.
کوثری همچنین اظهار میکند که قاضی نه تنها زبان فارسی را به خوبی میدانست؛ بلکه شم نویسندگی هم داشت. او زبانی داشت که زبان آفرینش بود، زبان خشکی نبود و خیلی راحت خودش را از تأثیر نحو زبان مبدأ رها میکرد و فارسی میشد.
این مترجم یکی از ویژگیهای مترجمان نسل قبل از خود مانند محمد قاضی، رضا سیدحسینی، نجف دریابندری و ابوالحسن نجفی را در تربیت سنتی آنها میداند که به واسطه این تربیت، فارسیخوان و فارسیدان میشدند و میگوید: وقتی همه آنها فارسی را به خوبی میدانستند، بدیهی است که مترجم باید زبان خارجی را خوب بداند؛ اما آنچه در آفرینش ترجمه اثر دارد و ترجمه را از کاری مکانیکی به هنر تبدیل میکند، این است که مترجم بتواند در زبان خودش آفرینش کند. این عنصر اصلی، یعنی احاطه به زبان فارسی و توانایی آفرینش زبان که ترجمه را از سایه زبان مبدأ بیرون بیاورد و در زبان مقصد به
آن هویت ببخشد، در اکثر کارهای جوانان ما غایب است و این راز موفقیت قاضی بود.
کوثری دربارهی تأثیر قاضی بر ادبیات ما نیز معتقد است: قاضی در ادبیات ما هم اثر گذاشته است. دامنه گزینش کتابهای او خیلی وسیع است و او از مترجمانی با ملیتهایی چون فرانسوی، آمریکایی، چک، ایتالیایی، ارمنی، دانمارکی، انگلیسی، یونانی، اسپانیایی، اتریشی، روس، برزیلی و لهستانی، اثر ترجمه کرده است و این نشان میدهد که قاضی مشی واحدی در ترجمه ادبی نداشته؛ بلکه کتابی را که میپسندیده، ترجمه میکرده است. او آدمی هم نبود که سفارشی بپذیرد و ترجمه را به سفارش ناشر انجام دهد.
مهدی غبرایی هم در گفتوگویی با خبرنگار ایسنا دربارهی محمد قاضی میگوید: محمد قاضی از مترجمان پیشکسوت ادبیات ایران است. او در مکتب ادبیات قدیم درس خوانده بود و تسلط چشمگیری به زبان فارسی داشت که اگر عیب و ایرادی هم در درک مفهوم زبان خارجی داشت، آن را با زبان خود جبران میکرد.
این مترجم دربارهی آثاری که محمد قاضی به فارسی برگردانده، معتقد است: قاضی بیشتر به سراغ نویسندگانی رفته که سبک روایی دارند و به دنبال رمان نو نیامده و در ترجمه سلیقهاش بیشتر متوجه متنهای روایی بوده است. به عنوان نمونه، درخشانترین ترجمه قاضی «دن کیشوت» است که داستانگویی در آن اهمیت زیادی دارد، یا برای مثال، او به سراغ جک لندن رفته یا از نیکوس کازانتزاکیس ترجمه کرده است که داستان در آثار آنها اهمیت زیادی دارد و از کسانی چون مارگریت دوراس یا آلن رب گریه که در آثارشان پیرنگ اهمیت ندارد و رنگآمیزی کلمات مهم است، ترجمه نکرده است.
او همچنين درباره زبان قاضي ميگويد: وقتي مترجم بتواند فضا و لحن متن اصلي را درك كند، هرچه فارسينويسياش شيواتر و سليستر و روانتر باشد، خواننده را بيشتر جذب ميكند. قاضي با تسلط به زبان فارسي و شيرينزباني خاص خودش مخاطب را جذب ميكرد. شخصيت او هم همين ويژگي شيرينزباني را داشته است.