گفتگوی دو منتقد درباره بی خود و بی جهت
حواشی بی خود و بی جهت تنها به تقابل رضا کاهانی با وزارت ارشاد و حوزه هنری محدود نمانده است.
افکارنیوز: اكران آن در سينماها بحثي را هم در ميان منتقدان به راه انداخته و آنها را به دو دسته مخالفان و موافقان فيلم تقسيم كرده است.
بعضی مخالفان، بی خود و بی جهت را متهم به سوء استفاده از کاستی های اجتماعی می کنند و برخی موافقان هم آن را به خاطر اتخاذ رویکردی رئالیستی در نمایش طبقه متوسط و مشکلات آنها شایسته تحسین می دانند. برای روشن شدن رویکرد موافقان و مخالفان تصمیم گرفتیم گفتگوی میان آرش خوش خو به عنوان مخالف و علیرضا معتمدی در مقام موافق فیلم برگزار کنیم و از آنها بخواهیم با صراحت کامل نظرات یکدیگر را نقد کنند. آنها هم درخواست ما را اجابت کردند و بعد از تماشای فیلم روبروی هم نشستند و دلایل خودشان را درباره خوب یا بد بودن فیلم با همدیگر در میان گذاشتند.
علیرضا معتمدی:به نظرم بهتر است از جایی شروع کنیم که معمولاً بحثها به آنجا ختم می شود. نظرت درباره فیلم های قبلی کاهانی یا آنچه که مجازاً به آن سینمای کاهانی می گویند چیست؟ هیچکدام از فیلم هایش را دوست داری اصلاً؟
آرش خوش خو:به نظرم هیچ در ترسیم زندگی واقعی مردم فرو دست به دور از احساساتیگری های رایج و همدردی های انسان دوستانه فیلم موفقی بود. البته بجز فصل پایانی اش که به فرمول های رایج برگشت. اما با اسب حیوان نجیبی است چندان رابطه خوبی نداشتم.
معتمدی:درباره هیچ با تو هم نظرم. من هم یک سوم پایانی اش را دوست نداشتم. اما اسب… و بی خود و بی جهت را خیلی پسندیدم. جالب است که این دو تا فیلم اخیر اتفاقاً خیلی شبیه بخش دوست داشتنی هیچ هستند و در واقع به بلوغ رسیدن آن نگاه و لحن.
خوش خو:من این دو تا فیلم آخر را دوست ندارم. اگر صریح صحبت کنم به نظرم کاهانی با تمام استعداد و مهارتش به عنوان کارگردان و نویسنده در حال گودبرداری از شکاف اجتماعی ای است که در این سالها در کشورمان رخ داده. استقبال از سینمایش هم به خاطر این نکته است.
معتمدی:یعنی چی؟ یعنی مشکلات با این دو تا فیلم سیاسی است؟ اگر از این منظر بخواهیم بحثکنیم البته تا جایی که بشود اتفاقاً به نظر من این فیلم ها خیلی هم «این زمانی» هستند و استیصال این روزها را خیلی خوب می شود درشان دید.
خوش خو:نه، سیاسی به آن معنا نه… اما فکر می کنم الگوی روایتی که کاهانی بنا می کند تاکیدش بر تضادهای پنهان این جامعه است و این تضادها را با نوعی اشتیاق به نمایش می گذارد و جبهه گیری می کند. فیلم هایش در جهت تشدید قطب بندی های جامعه است. می دانی فیلم هایش معترض نیستند، غیظ دارند. تحلیلگر نیستند، عریانگرند. تو خودت از چه زاویه ای فیلم های کاهانی را می پسندی؟
معتمدی:فیلم های کاهانی با یک خط اغلب کمرنگ اما قدرتمند داستانی شخصیت هایش را در بستر همین جامعه چند قطبی رها می کند و من اتفاقاً همین معترض نبودن و تحلیلگر نبودنش را دوست دارم. عریانگری و بغض را می پسندم. اینکه فقط راوی است به نظرم باعثمی شود که خیلی فیلم هایش معاصر باشند بدون اینکه مطلقاً بخواهد مستقیم حرف بزند و اشاره های سیاسی یا اجتماعی داشته باشد. اینها البته ورِ اجتماعی قضیه است. نگاه سینمایی و لحن و سبکی را که به آن رسیده است هم تحسین می کنم.
خوش خو:خب فیلم های کاهانی به هر حال سرگرم کننده هستند و عموماً با بودجه اندکی ساخته می شوند. این نکته برای سینمای امروز ما ذی قیمت است. اما با تمام اینها در فیلم هایش نوعی زرنگی وجود دارد که موقعیت ها را به سمتی پیش می برد که تماشاگر یا حداقل دسته ای از تماشاگران نشانه های مورد علاقه خود را در دسته بندی های اجتماعی پیدا می کنند و به آنها دل می بازند. نگاه کن مثلاً داریوش مهرجویی در فیلم هایش به شکل مداوم از منافع طبقه متوسط دفاع می کند. اما این دفاع را در بهترین فیلم هایش به شکل دو قطبی های آبی و قرمز تنزل نمی دهد. نگاه او عام تر و تحلیلی تر است به خصوص در لیلا و
درخت گلابی و مهمان مامان. اما در سنتوری ماجرا را به سطح دل خنک کردن تماشاگر کاهش می دهد. در واقع صحنه هایی در فیلم می گذارد که از تماشاگر کف و سوت بگیرد و دل و بخشی از تماشاگران را خنک کند. فیلم های کاهانی عموماً از این الگو پیروی می کنند. او فیلمساز زیرکی است و…
معتمدی:اشاره بجایی به سینمای مهرجویی کردی. به نظرم کاهانی فرزند خلف همان سینماست. با دغدغه های امروزی تر که حالا ممکن است به قول تو کف و سوت هم از تماشاگر بگیرد. البته بدی بحثدرباره اینجور فیلم ها مثل مهمان مامان یا یه حبه قند و همین بی خود و بی جهت این است که تحلیل کردن مضامین موجود در آنها که با کلی هنرمندی در لایه های مختلف فیلم پنهان شده اند، ممکن است از قدر و منزلت آنها مقداری کم کند. چون در واقع همین مکاشفه تماشاگر و کنار هم قرار دادن جزئیات به نظر خیلی پیش پا افتاده است که تجربه دیدن آنها را لذت بخش می کند. من شیفته جزئیات فیلم هستم.
جزئیاتی که مثل ماجرای جهان هولوگرافیک، هر تکه در عین مستقل بودن، شامل تمام کلیت است. فیلم پر از تک صحنه هایی از این قبیل است. تار عنکبوتی که محسن(رضا عطاران) در فیلم به آن اشاره می کند توصیف کاملی از وضعیت این آدم هاست. یا صحنه فوق العاده اواخر فیلم که محسن پشت در دستشویی سیگار می کشد و فرهاد(احمد مهران فر) به او می پیوندد. حرکت دست فرهاد را یادت هست؟ می گوید این چیست؟ عطاران می گوید نردبان ترقی؟ و مهران فر می گوید نه! دقت کن، بالا نمی رود. دور می شود!… پرش سنگ است روی آب. کل فیلم همین است. زندگی ای به سختی و البته زیبایی پرش سنگ روی آب.
خوش خو:من این ریزه کاری ها را قبول دارم. کاهانی از همان هیچ نشان داده یک طبقه خاص را خوب می شناسد و کاراکتر عطاران به شکل اعجاب انگیزی نماینده این نوع شخصیت هاست. کاراکتری که از میانه دهه ۷۰ شکل گرفته و انگار که طی این سالها برای سینمای کاهانی صیقل خورده و ساخته شده. اما دقت کن که کل درام بر روی یک جمع چهار نفره درب و داغان بنا شده که قربانی تصمیمات ابلهانه شان هستند.
به عنوان یک کمدی مدل ایتالیایی خیلی با این موقعیت راحتیم. اما ناگهان این درام با هنوز مادر نگار جواهریان به سمت انتقادهای «فیس بوکی» و شکایت های مردم پسند پیش می رود. اینجا نه با کمدی روبروییم نه با درام. با فیلمسازی مواجهیم که غیظ خود را نتوانسته کنترل کند. آن جمع چهار نفره به هم ریخته چرا باید همچون قربانی های شرایط نمایش داده شوند و مادر نگار جواهریان با تاکید غلیظ فیلمساز به عنوان مسبب سردرگمی و مشکلات این جمع آشفته؟ لحن طنز فیلم ناگهان در صحنه های مکالمات دو نفره نگار و مادرش جدی و نیشدار می شود. کاری با عقاید فیلمساز ندارم اما این گونه صحنه ها فیلم را به سمت
دلبری از بخشی از تماشاگران پیش می برد، که شخصاً نمی پسندم.
معتمدی:به نظرم اختلاف نظر ما درست از همینجا شروع می شود. این چهار نفر قربانی هستند اما نه فقط قربانی تصمیمات غلط خودشان. قربانی شرایط هستند. به جز فیلم هیچ که شخصیت هایش از طبقه فرودست جامعه بودند، این دو فیلم آخر درباره طبقه متوسط سقوط کرده است که در شرایط سخت و بحران اقتصادی منزلت و توان اقتصادی خود را از دست داده و در حال سقوط آزاد است و دستش هم به جایی بند نیست. آدم های فیلم اسب… اغلب از طبقه متوسط هستند اما می بینیم که زندگیشان واقعاً لنگ مقدار نه چندان قابل توجهی پول است.
در این شرایط هرکس طوری واکنش نشان می دهد. بی خود و بی جهت واکنش انفعالی آدم ها را به شرایط تحمیلی ای که هیچ کاری نمی توانند برای بهبودش انجام دهند نشان می دهد. اینها به نظرم هیچکدام فکر شده و برنامه ریزی شده نیست. غریزی است. کاهانی چون روح جامعه اش را دریافته و بلد است جزئیات را با هنرمندی کنار هم بچیند، حاصل کارش اینطور معاصر و آینه وار می شود.
این معلق بودن ویژگی مهم فیلم است که وصف حال این روزهای خیلی هاست. البته خود آنها هم در به وجود آمدن آن بی تقصیر نیستند. شاید بشود از این زاویه این انفعال را به چالش کشید و پیشنهاد داد که آدم ها خودشان باید فکری به حال خودشان و وضعیتشان بکنند. ببخشید این اشاره یک مقدار طولانی می شود اما به نظرم لازم است که درباره شخصیت مادر هم حرف بزنیم که اتفاقاً کل سوء تفاهم هایی که درباره فیلم به وجود آمده بود مربوط به حضور و موقعیت او بود. من اتفاقاً مادر را به هیچ وجه چرک و سیاه و نماد بدبختی و مسبب شرایط نمی بینم.
او اتفاقاً تنها فرد عاقل و منطقی قصه است. کدام آدم عاقلی به ازدواج دخترش با چنین آدمی و در چنین شرایطی تن می دهد؟ ورود پایانی او به فیلم هم اتفاقاً نجات بخش است و باعثمی شود که این آدم ها دست کم چند روز مشکلاتشان را فراموش کنند و بتوانند در کنار هم به همان زندگی خل مشنگانه و بی خیال و لنگ در هوایشان ادامه بدهند. می گوید تو فکر کرده ای من اصلاً کسی را دعوت کرده ام برای امشب؟ وقتی کل داستان عروسی که همه فشارها به سبب «برگزار شدن آبرومندانه» آن بوده منتفی می شود آدم های قصه هم به شرایط عادی زندگیشان باز می گردند منتها در موقعیتی تازه و با دغدغه هایی جدید.
خوش خو:خب ببین من فکر می کنم کاهانی دوست دارد تماشاگر این چهار شخصیت را به عنوان قربانی های شرایط ببیند. اما داستان را مرور کن. آنها در لحظه ای که فیلم شروع می شود محصول مجموعه ای از تصمیمات غیر قابل توجیه خودشان هستند.
تصمیمات عجیب رضا عطاران، بی قیدی مهران فر و مسائل مربوط به بچه دار شدن شخصیت نگار جواهریان. درام بر روی مجموعه ای از اشتباهات این شخصیت ها بنا شده که خب هیچ مشکلی هم ندارد و کلی لحظات مفرح برای تماشاگر می آفریند. اما شخصیت مادر وقتی وارد قصه می شود با آن تناقض و کنتراستی که با بقیه شخصیت ها دارد تماشاگر را به سمت نتایجی پیش می برد که منصفانه نیست. تو واقعاً فکر می کنی تلقی تماشاگر از شخصیت مادر یک منجی و یک آدم عاقل و حلال مشکلات است؟ بعید می دانم.
کاهانی می خواهد تماشاگر به این سمت برود که تفکر مادر را مسبب شرایطی قلمداد کند که همچون تار عنکبوت بر گرد زندگی این چهار نفر پیچیده شده است. می خواهد تماشاگر و به خصوص آن دسته از تماشاگرانی که با او همراه هستند دلشان خنک شود! فکر کنم فصل نهایی فیلم شالوده نگاه کاهانی است وقتی آن چهار نفر در غیاب شخصیت مادر و با بیرون رفتن او در حیاط خانه جمع می شوند و در تفاهمی خود خواسته تصمیم می گیرند مشکلاتشان را حل کنند. این چهار نفر با این سیستم زندگی و این حجم از خردمندی(!) به رغم دوست داشتنی بودن و شیرین بودنشان نمی توانند خود را قربانی شرایط قلمداد کنند. مشکل فیلم به نظرم همین
است.
معتمدی:فیلم از یک جهت درباره سبک زندگی یا همان لایف استایل طبقه متوسط شهری امروزی است. اتفاقاً فیلم اشاره های صریحی به این موضوع دارد که مناقشه بر سر سبک زندگی است وگرنه عطاران مکه رفته است(و وقتی مادر در این موضوع شک می کند نگار می گویند نه پس، فقط شما می روید مکه) یا در پایان وقتی خاوری به او می گوید خداحافظ حاجی، یعنی از نظر جامعه هم این مناقشه بر سر اعتقادات مذهبی نیست. دعوا بر سر ارزش های اجتماعی و اخلاقی است.
مادر آن طور که الهه(نگار جواهریان) می گوید نسبتش را با او فراموش کرده است. او همه چیز را سخت و غامض و لاینحل می بیند. وقتی می آید شروع می کند به ایراد گرفتن چون هر چیز که به نظرات او نزدیک نباشد دچار اشکال است. اما از سوی دیگر آن چهار نفر همه چیز را ساده می گیرند و مدام به هم دلداری می دهند که با هم درستش خواهیم کرد.
از بحثچسبیدن آدامس به لباس عروس بگیر تا آماده کردن خانه برای عروسی در این زمان کوتاه و با این همه مشکلات. با همه اینها تنها راه حل شدن موضوع کنار آمدن با مادر است و نه پس زدن او. اتفاقاً حذف او نیست که آن چهار نفر را به آرامش می رساند گرچه نگار جواهریان جایی مؤکداً به او می گوید مادر چرا نمی روی؟ اما از آنجا که نمی خواهد پیوندهایش کاملاً با او گسسته شود وقتی که مادر بی خیال برگزاری آبرومند و پر شکوه عروسی می شود و آنها را به خودشان وا می گذارد، تازه می توانند فکری به حال مشکلات خودشان بکنند.
بنابراین کسی با اعتقادات مادر دچار چالش نشده است، بلکه نگرش و سبک زندگی اوست که گرچه آدم خوبی است اما به نظر می رسد می شود از کنارش دست به اختلاس هم زد آن طور که عطاران به شوخی می گوید که اختلافاتش را با دخترش ایجاد کرده. او مسبب بدبختی نیست. چالش او فقط با دخترش است که دل به فرهادی داده که برخلاف زندگی سرد و خشک و راکد خانواده اش می تواند او را بخنداند.
خوش خو:در مورد تحلیلت راجع به این چهار نفر و کنار آمدن انتهایی شان با تو موافقم. قبلاً هم گفتم. حتی اگر کاهانی در مورد عقاید مادر، منتقد و معترض باشد هم اختلاف نظری نداریم. اما اجزای این درام طاقت این بار و این گونه نتیجه گیری را ندارد. چه دوست داشته باشیم و چه نه مادر شخصیت منفی یا حداقل آنتی پاتیک فیلم است. آن چهار نفر دیگر از یک نوع ولنگاری و آشفتگی دوست داشتنی برخوردارند اما مادر نشانه نگاه جزم در یک مجموعه منعطف است؛ شخصیتی که آن چهار نفر دیگر در برابر او یک جبهه واحد تشکیل می دهند. کاهانی زیرکانه تماشاگر را از مشکلات این دسته ناجور غافل می کند و آنها را
در برابر یک عنصر متفاوت قرار می دهد. کاهانی از تماشاگر می خواهد که مسائل و مشکلات این طبقه و این گروه را نادیده بگیرد. او این کار را با زیرکی انجام می دهد و نمی گذارد تماشاگر چندان به این مسئله توجه کند که اجزای درام را ناقص چیده است.
معتمدی:آن سه تا آدم مفلوک کجا در برابر مادر موضع می گیرند؟ آنها که اصلاً موضوع برایشان مهم نیست و در جریان عمق اختلافات الهه و مادرش نیستند. حتی تا لحظه آخر باز از او می پرسند حاج خانم شب که به عروسی می آیید؟ موضوع اصول درام را مطرح می کنی که کلاً در تضاد با فیلمی مثل بی خود و بی جهت قرار می گیرد. مهمترین کار کاهانی به عنوان یک فیلمساز پست مدرن فرار از این قواعد و کلیشه ها و ساختار شکنی روایی در فیلم هایش است. چطور می شود در سینمایی با این مختصات دنبال جبهه خیر و شر گشت؟ مگر بر سر این موضوع توافق نکردیم که او قضاوت و تحلیل نمی کند و فقط راوی است یا به قول تو
عریان می کند؟ بر هر فرد از ابنای بشر لازم است که در مقطع حساس کنونی اگر قصد سینما رفتن دارد، برود فیلم بی خود و بی جهت را ببیند!
خوش خو:در مورد جبهه واحد منظورم آن چیزی است که تماشاگر می بیند. مادر جایی در کنار این چهار نفر ندارد. درست مقابل آن قرار می گیرد. مکانیسم فیلم تماشاگر را به آن سو می برد. مثال هایی که خودت درباره شخصیت مادر زدی قبول داری که اینها تمهیدات زیرکانه فیلمساز برای ترسیم آن جبهه بندی مورد علاقه بخشی از تماشاگران است؟ غیظ نهفته در این تصاویر و این موقعیت ها را نبینیم؟ چشم ببندیم؟ مگر خالق این موقعیت ها، فیلمساز نیست؟ بدیهی است که مدارا رمز آرامش جامعه ماست اما فیلم کاهانی بر ضد مداراست.
بخشی از جامعه را بیرون از در خانه قرار می دهد. این را می توانیم دیدگاه فیلمساز تلقی کنیم و به آن احترام بگذاریم اما کاستی های درام را که نمی توانیم نادیده بگیریم. مسئله بر سر قاعده شکنی نیست، مسئله، ناکافی بودن و ناقص بودن است. این همان کاری است که در اسب… هم کاهانی انجام می دهد. من دنبال جبهه خیر و شر نیستم. این کاری است که فیلمساز انجام می دهد. او مادر و دیدگاه مادر را به عنوان قطب منفی وارد فیلم می کند و از آن به قول تو ساختار پست مدرن، به قطب بندی دراماتیک ماقبل کلاسیک پناه می برد.
معتمدی:اینکه می گویی فیلمساز مادر را در تقابل با آنها قرار می دهد، خب فیلم درباره تقابل این دو سبک زندگی است دیگر. مهم این است که ببینیم آیا فیلمساز به زعم تو غرض ورز ما در پرداخت این شخصیت ها اغراق کرده است؟ به نظر من نه تنها اغراق نکرده بلکه حتی با مادر مهربان هم بوده است.
منطق پایانی فیلم نگاه مهربانانه ای به مادر دارد و حق را به او می دهد که گذشته از همه اختلاف سلیقه ها نگران دره ای باشد که دخترش پا به آن گذاشته. وقتی می گوید من اصلاً کسی را دعوت نکرده بودم آینده نگری او را نشان می دهد. یا وقتی می گوید چیزی بهت نگفتم تا خودت ببینی که نمی توانی، اینها با آن نگاه غرض ورزانه که تو دنبالش هستی فرسنگ ها فاصله دارد. فیلمساز فیلمی ساخته درباره تقابل دو سبک زندگی که حرف زدیم درباره اش، حالا اگر تماشاگر در مقابل مادر و دیدگاه هایش موضع منفی دارد این دیگر مشکل فیلمساز نیست.
اتفاقاً تایید دغدغه های او درباره شکاف بزرگی است که تو هم اول بحثبهش اشاره کردی و امروز بیش از هر زمان دیگری در جامعه ما به هزار و یک دلیل دهان باز کرده و در حال بلعیدن خیلی از چیزهاست.
پیشنهاد فیلمساز هم مشخص و روشن است. همان چیزی که من و تو هم بهش اعتقاد داریم. کنار آمدن با سبک زندگی و ارزش های فردی و اجتماعی هم. الهه(نگار جواهریان) پشت به ارزش های خانواده اش نمی کند، او بالاخره بر یک تردید بزرگ و دوراهه ای که سر راهش قرار گرفته فائق می آید. به سمتی می رود که هم نسل هایش ایستاده اند.
ارزش هایش را کنار نمی گذارد اما بالاخره تصمیم می گیرد به جای زندگی با معیارهای غیرقابل انعطاف به سمت سبکی از زندگی برود که خوشحال ترش می کند. می داند در آن جمع پر نقص و نقض کسی در صدد تغییر او نیست. می تواند خودش باشد. و البته این را هم او و هم تماشاگر و هم فیلمساز می دانند که آنجا هیچ شبیه مدینه فاضله نیست، اما فرصتی است که آدم ها می توانند در قدم اول خودشان باشند و در کنار هم مشکلاتشان را هرچه که هست حل کنند.
بارها در طول فیلم این جمله تکرار می شود که همه چیز درست خواهد شد و الهه زمانی از این تردید و شک خلاص می شود که حقیقتی را به مادرش می گوید که نه گناهکارانه است و نه غیر شرعی اما به سبب نگاه های متعصبانه او را دچار وحشت کرده است. او بالاخره به مادرش می گوید که از همین نسل لنگ در هوای مشنگ، باردار است. و به نظرم باز نگاه پایانی فیلمساز خوشبینانه و پیشگویانه است. اینکه مادر کنار بیاید با این حقیقت که نسل سوم قطعاً شبیه او نخواهد بود و اگر او نمی تواند آنها را بپذیرد و در جشن و شادی و سرخوشی شان شرکت کند، دست کم آنها را با مشکلات و بدبختی های خودشان، پشت همان در که مدام همه
در حال آمدورفت از آن هستند تنها بگذارد.
خوش خو:فکر می کنم بحثبه همان نقطه ای که قرار بود برسد، رسید. قرار نیست همدیگر را قانع کنیم. تقابل شکل گرفته را هر دو قبول داریم اما برداشتمان از اندازه های این تقابل متفاوت است؛ یا اینکه مدارا رمز آرامش زندگی ما در چنین جامعه پر تناقضی است. تو فیلم را تو فیلم را دوست داری و من نه. برداشت تو از شخصیت مادر و تقابل شکل گرفته، با من متفاوت است. تحلیل خودم را گفتم و به آن معتقدم. متوجه هم هستم که بی خود و بی جهت مخاطبان خود را پیدا کرده، هم در میان منتقدان و هم بخشی از تماشاگران شهرهای بزرگ. این اقبال بی دلیل نمی تواند باشد و بخشی از آن مدیون مهارت های کاهانی است.
اما احساس می کنم کاهانی می تواند فیلمساز مهمتری باشد اگر از خاکبرداری بیشتر از شکاف های اجتماعی دست بردارد.
منبع : مجله سینمایی