گفت و گو با عبدالجبار کاکایی
شعر خوب باید شعور داشته باشد!
عبدالجبار کاکایی یکی از مطرح ترین شاعران و ترانه سرایان سال های اخیر محسوب می شود.
ساده نویسی او در ترانه و کلام زیبایش به همراه سوژه های اجتماعی زیبایی که برای کارهایش انتخاب می کند، باعثشد او خیلی زود به یک شاعر مردمی محبوب تبدیل شود گفتگوی مفصل ما را با او در زیر می خوانید. با شاعری که در زمان پخش سریال دلنوازان، شعری زیبا برای علی لهراسبی سرود…
برای شاعر شدن معمولاً بعضی از اتفاقات مانند جرقه در ذهن و قریحه، عمل می کند و بر خرمن احساس شاعر آتش می زند و باعثشعله ور شدن آن می شود در مورد شما این جرقه را چه چیزی روشن کرد؟
جنگ، من کودکی و نوجوانی ام را در شهر ایلام پشت سر گذاشتم، طبیعی است که در زمان جنگ من با همه وجودم اتفاقاتی که در آن شرایط رخ می داد را لمس می کردم به همین خاطر شعر گفتن من تحت تاثیر جنگ بود در دهه شصت متاسفانه کشور ما دچار جنگ شد، دنیا از نظر من تغییر کرد و من را با شکلی دیگر از جهان آشنا کرد. جنگ بزرگترین حادثه هیجانی و عاطفی بود که در طول زندگیم شاهدش بودم. در چنین شرایطی هر فردی دلش به درد می آید و ناخودآگاه شاعر می شود، تا آن زمان من فکر می کردم در دنیایی با آرامش زندگی می کنم اما وقتی کشتار آدم ها را دیدم و هر لحظه خبر فوت کسی را می شنیدم و مرگ دوست و آشنا را به چشم
می دیدم، یک دفعه احساس ناامنی عجیبی کردم. فکر می کنم تمام این ماجراها انگیزه هایی قوی بودند که باعثشوند آدم برای بیان احساسش سراغ شعر برود و من هم به شعر پناه بردم و برای التیام بخشیدن به احساساتم از آن مدد جستم، در آن زمان بیشتر در مورد شهدای جنگ می نوشتم.
به عقیده بسیاری از کارشناسان علاقه و کارهای فرهنگی و هنری به ویژه شعر ریشه خانوادگی دارد چقدر این موضوع در مورد شما صدق می کند و در آن مقطع بستر برای رشد استعداد شما فراهم بود؟
بسیار زیاد، اگر شما علاقه من به شعر و کتاب خوانی را ریشه یابی کنید به دوران کودکی ام می رسید. پدرم مرد فرهنگی و اهل کتاب خوانی بود و همین موضوع باعثشد که من به کتاب و کتاب خوانی و به دنبال آن به شعر علاقمند شوم، کتاب های کتابخانه پدرم محدود بودند و کتاب های فارسی هم در آن چندان وجود نداشت و در آن تنها سه کتاب فارسی بود که دست بر قضا هر سه شعر بودند. شاید علاقه من به شعر همان طور که گفتید از همین جا نشات بگیرد. شاید اگر چند تا رمان در آن قفسه کتاب بود من به سمت داستان نویسی گرایش پیدا می کردم.
از چه زمانی شوق علاقه تان به شعر نویسی آغاز و برای نوشتن شعر دست به قلم بردید؟
این علاقه از سن ۱۴ ۱۵ سالگی آغاز شد و در ۱۹ ۲۰ سالگی اقدام جدی برای شعر سرودن را آغاز کردم در دوران راهنمایی و دبیرستانم معلمان زیادی را داشتم که اهل ذوق بودند و طبع شعر داشتند همنشینی با آنها شوق نگارش را در من بیشتر می کرد و من لحظه به لحظه برای شعر نویسی مشتاق تر می شدم، در آن موقع سعی می کردم کتاب های شعر مختلف را مطالعه کنم و این مطالعه از آثار کتاب های شعر متقدمین و متاخرین آغاز شد. یادم هست از متاخرین «میرزاده عشقی» را زیاد می خواندم و از متقدمین آثار «حافظ، سعدی و باباطاهر» را و هر کدام از آنها تاثیر خاص خودش را روی روحیه من می گذاشت و به نوعی من را با دنیای شعر
آشنا می کرد.
شما در آن مقطع همچنان در ایلام زندگی می کردید؟
نه، من برای ادامه تحصیل به تهران آمده بودم و در دانشگاه در رشته ادبیات فارسی مشغول به تحصیل شدم و خب همین موضوع باعثشد در مجامع شعر به شکل جدی حضور پیدا کنم و شرکت در این جلسات علاقمندی من را به شعر افزایش می داد.
یادتان هست اولین شعری که گفتید در چه زمینه ای بود؟
بله، اولین شعرم درباره شهدای جنگ بود، منتهی مضمون آن را به خوبی به یاد ندارم، اما اولین شعری که در میان جمع خوانده ام را به خوبی به یاد دارم برخی از تعابیری که در آن شعر آورده بودم برای بسیاری در آن مقطع جالب بود، مثلاً جایی گفته بودم «آنجا که دریا از میان رود بگذشت» اشاره به لشکری بود که برای عملیات فتح المبین رفته بودند و آنها را به دریایی تشبیه کرده بودم که از رودی عبور می کردند.
طبع شعر شما در ایلام شکل گرفت و در تهران شکوفا شد به نظر شما این موضوع روی روند کاری تان تاثیری داشت؟
بالاخره جنس زندگی من در ایلام به گونه ای بود که با یک سادگی آمیخته گشته بود، به خاطر منطقه و اقلیمی که در آن قرار داشتیم از اعتماد به نفس کمتری برخوردار بودم. تصورم این بود که شعر گفتن کار دشوار و طاقت فرسایی است، حتی اولین قطعات منظومی هم که به زبانم می آمد، تصور می کردم که از خودم نباشد، بلکه یادآوری قطعات شعر بزرگان شعر فارسی باشد و برای دوستان می خواندم اما نمی گفتم اما نمی گفتم که این شعرها مال من است، این احساس را باید باشی و تجربه کنی، یادآوری شاید خنده دار باشد اما به هر حال این اعتقاد در من نبود که بگویم این قطعه از من است. فکر می کردم به یاد آوردم حال
امروز نه، ولی فردا دستم رو می شود(باخنده) ولی خب، رفته رفته اعتماد به نفسم در این باره افزایش پیدا کرد، اما خب این قضیه در مورد نسل جدید تا حد زیادی فرق کرده است، آنها از ابتدای فعالیتشان اعتماد به نفس زیادی برای کار کردن در عرصه شعر و ترانه دارند.
از بین ترانه هایی که تاکنون سروده اید به کدام یک تعلق خاطر بیشتری دارید؟
ترانه «کبوتر» با اجرای کم نظیر فریدون آسرایی
به نظر شما شعر خوب چه ویژگی هایی دارد؟
شعر خوب شعری است که شعور داشته باشد، یعنی علاوه بر تخیل و امور اکتسابی مثل تکنیک، که به هر حال هرکسی قادر است به آن برسد، شعورمندی شعر بسیار مهم است و تخیل صرف کافی نیست. به هر حال شعر باید یک چیزی به آدم بدهد.
بیشتر ترانه های شما سوژه اجتماعی دارند و در کمتر مواردی پیش می آید که سراغ اشعار عاشقانه و… بروید؟
تا حدی حق با شما است، بیشتر ترانه های من اجتماعی است. زندگی مردم و سرنوشت مشترک شان همیشه خیلی برایم مهم بوده، در زمانی که ما در آن به سر می بریم سرنوشت زندگی اجتماعی مردم به نوعی به هم گره خورده است، از این رو بیشتر شعرهای من اجتماعی شدند و کمتر سراغ مباحثمعرفتی و حتی شعر عاشقانه رفتم.
شما در ترانه هایتان به یک زبان راحت و ساده رسیدید و این زبان به «یک نوع امضا» برای شما بدل شده است اما برخی از منتقدان معتقدند این موضوع ممکن است به یک نوع تکرار در کلام شما کشیده شود؟
من، برای خودم در ترانه به نقطه ای رسیده ام که حرفم را راحت بیان می کنم و خیلی به دنبال انتقال مفاهیم از طریق کلمات آنچنانی نباشم. البته شاید نکته یابی یا مضمون آفرینی نمی کنم اما راحت ترانه می گویم و خوب این هم خودش یک سبکی است، اما اگر این سبک دارد تکرار می شود لزوماً به معنی تکرار خودم نیست. من نمی خواهم همه اش از این شاخه به آن شاخه بپرم.
در طول سال های اخیر سوژه بسیاری از کارها، سفارش داده شده است به نظرتان این موضوع به ترانه آسیب وارد نمی کند؟
سفارشی بودن ترانه به معنای بد بودن آن لزوماً نیست. فردوسی هم شاهنامه را بنا به سفارش نوشت اما به هر حال سفارش ممکن است منجر به یک اتفاق خوب یا بد شود. اگر سفارش دهنده بگوید که مثلاً فلان طور حرف بزن، این را بگو، آن را نگو و… کار، بد از آب در می آید؛ یعنی میزان دخالت سفارش دهنده مهم است که البته برای من این باب بسته شده چون سفارش را تا آن حد نمی پذیرم. شاید در این مدت دو سه سال چند مورد بیشتر نبوده که نتوانسته ام با تهیه کننده یا کارگردان یا خواننده کنار بیایم.
معمولاً از آنان می خواهم موضوع را بگویند و بقیه کار را خودم انجام می دهم و عموماً هم به خیر و خوشی تمام می شود. البته مواردی هم بوده که مثلاً علاوه بر کار اول، یک قطعه دیگر هم کار کرده ام و بعد دو تا با هم تلفیق و آن چیزی شده که آنها می خواهند؛ مثل ترانه دلنوازان… من ترانه «دلنوازان» را خیلی تصویری کار کرده بودم، اما آنها دنبال حسی تر بودن کار بودند.
بعضی از آهنگسازان و خوانندگان به ترانه های احساسی و سطحی و ارتباط خیلی معمولی با مخاطب میل دارند و من نسبت به درخواست های آنان، گاهی اوقات کوتاه آمده ام و تعابیر را عوض کرده ام؛ خوب من چه باید بکنم، البته من همیشه بعد از اینکه خواننده، ترانه را خواند، اصل ترانه را در وبلاگ می گذارم و می گویم این نسخه اصلی اش است و با نسخه خوانده شده فرق دارد.
این تفاوت ها متاسفانه گاهی تا ۵۰ ۶۰ درصد هم می رسد، یا بندهایی از شعر حذف می شوند که بندهایی حیاتی اند، اما چون خواننده و آهنگساز نپسندیده، حذفشان کرده اند! به شما باید بگویم که خروجی کار مرا در کتاب هایم ببینید نه در ترانه هایی که اجرا می شوند
جناب کاکایی ممنون از اینکه این فرصت را در اختیار ما گذاشتید…
منبع: آرماني