درگذشت «شیخ حمد بن خلیفه آلثانی» امیر سابق قطر و «امیر والد یا پدر»، بار دیگر نگاهها را به یکی از متفاوتترین رهبران جهان عرب در سه دهه اخیر معطوف کرده است. او شخصیتی بود که طی ۱۸ سال زمامداری، قطر را از کشوری کوچک و کماثر در حاشیه خلیج فارس به بازیگری فعال در عرصه اقتصاد، انرژی، رسانه و دیپلماسی منطقهای و بینالمللی تبدیل کرد.
شیخ حمد از سال ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۳ امیر قطر بود و پس از آن در اقدامی کمسابقه در میان حکومتهای عربی، قدرت را به صورت داوطلبانه به فرزندش، شیخ تمیم بن حمد آلثانی، واگذار کرد. این انتقال آرام قدرت، یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ سیاسی معاصر قطر به شمار میرود.
از آموزش نظامی تا فرماندهی ارتش
شیخ حمد بن خلیفه آلثانی در سال ۱۹۵۲ در دوحه متولد شد. پس از پایان تحصیلات مقدماتی در قطر، راهی انگلیس شد و در آکادمی نظامی سلطنتی سندهرست آموزش دید. او در سال ۱۹۷۱ پس از فارغالتحصیلی به نیروهای مسلح قطر پیوست و به سرعت در سلسله مراتب نظامی ارتقا یافت.
در سال ۱۹۷۷ به عنوان ولیعهد و همزمان وزیر دفاع منصوب شد و مسئولیت توسعه نیروهای مسلح و برنامهریزی کلان کشور را بر عهده گرفت. حضور او در رأس نهادهای نظامی و اقتصادی، زمینهساز ایفای نقش پررنگتر در ساختار قدرت قطر شد.
کودتای بدون خونریزی و آغاز دورهای جدید
نقطه عطف زندگی سیاسی شیخ حمد، سال ۱۹۹۵ بود؛ زمانی که در غیاب پدرش، شیخ خلیفه بن حمد آلثانی، که برای سفری رسمی در سوئیس به سر میبرد، قدرت را در دست گرفت و خود را امیر قطر معرفی کرد. این انتقال قدرت بدون درگیری نظامی انجام شد، اما یکی از مهمترین تحولات سیاسی تاریخ معاصر این کشور محسوب میشود.
شیخ حمد پس از این اقدام اعلام کرد که از وقوع چنین رخدادی خرسند نیست، اما آن را ضرورتی برای آینده کشور میداند. تلاشهای بعدی برای بازگرداندن قدرت به امیر پیشین نیز راه به جایی نبرد و حکومت جدید تثبیت شد.
معمار جهش اقتصادی قطر
دوران حکومت شیخ حمد با بزرگترین تحول اقتصادی تاریخ قطر همراه شد. او سرمایهگذاری گسترده در میدان گازی مشترک شمال، توسعه صنعت گاز طبیعی مایع (LNG) و جذب سرمایهگذاری خارجی را در اولویت قرار داد؛ سیاستی که درآمدهای این کشور را به شکل چشمگیری افزایش داد و قطر را به یکی از ثروتمندترین کشورهای جهان از نظر سرانه درآمد تبدیل کرد.
در همین دوره، صندوق سرمایهگذاری قطر به یکی از بزرگترین صندوقهای ثروت ملی جهان تبدیل شد و دوحه سرمایهگذاریهای کلانی در اروپا، آمریکا و آسیا انجام داد. توسعه زیرساختها، ساخت فرودگاههای مدرن، بنادر، شهرهای جدید و شبکه حملونقل پیشرفته نیز از دیگر ویژگیهای این دوره بود.
همزمان، دولت قطر سرمایهگذاری گستردهای در حوزه آموزش، بهداشت و توسعه منابع انسانی انجام داد. ایجاد پردیس دانشگاههای معتبر بینالمللی در «شهر آموزش» دوحه، توسعه مراکز درمانی و ارتقای کیفیت خدمات عمومی، بخشی از سیاستی بود که هدف آن تبدیل قطر به اقتصادی دانشبنیان و فراتر از درآمدهای نفت و گاز بود.
الجزیره؛ قدرت نرم قطر
یکی از مهمترین میراثهای دوران شیخ حمد، تبدیل رسانه به ابزار قدرت ملی بود. در دوران او، شبکه الجزیره به رسانهای تأثیرگذار در جهان عرب تبدیل شد و نقش مهمی در شکلدهی به افکار عمومی منطقه ایفا کرد.
این شبکه به مرور به یکی از مؤثرترین ابزارهای قدرت نرم قطر بدل شد و جایگاه بینالمللی دوحه را تقویت کرد. همین سیاست موجب شد قطر با وجود وسعت جغرافیایی محدود، حضوری بسیار فراتر از اندازه خود در تحولات منطقهای و جهانی داشته باشد.
دیپلماسی فعال و نقشآفرینی در بحرانهای منطقه
در عرصه سیاست خارجی، شیخ حمد تلاش کرد قطر را به میانجی بسیاری از بحرانهای منطقه تبدیل کند. توافق دوحه میان گروههای لبنانی، میانجیگری در پرونده دارفور، تلاش برای کاهش اختلافات فلسطینی و میزبانی نشستهای بینالمللی، بخشی از این رویکرد بود.
او همزمان روابط راهبردی خود با آمریکا را گسترش داد و پایگاه هوایی العدید به مهمترین مرکز حضور نظامی آمریکا در منطقه تبدیل شد. در کنار این همکاری، قطر کوشید با استفاده از ظرفیتهای مالی و دیپلماتیک خود، نقش مستقلی در معادلات غرب آسیا ایفا کند؛ سیاستی که از یک سو مورد استقبال برخی کشورها قرار گرفت و از سوی دیگر با انتقادهایی درباره نحوه عملکرد دوحه در برخی پروندههای منطقهای همراه شد.
سرمایهگذاری در فرهنگ، آموزش و ورزش
شیخ حمد تنها بر اقتصاد و سیاست تمرکز نکرد، بلکه سرمایهگذاری گستردهای در حوزه فرهنگ، آموزش و ورزش نیز انجام داد. راهاندازی شعب دانشگاههای معتبر بینالمللی در دوحه، تأسیس موزههای بزرگ، توسعه پروژههای فرهنگی و حمایت از فعالیتهای علمی، بخشی از برنامههای او برای ارتقای جایگاه جهانی قطر بود.
در عرصه ورزش نیز موفقیت قطر در کسب میزبانی جام جهانی فوتبال ۲۰۲۲، نقطه اوج سیاستهای بینالمللی این کشور محسوب میشود؛ رخدادی که قطر را به نخستین کشور عربی و اسلامی میزبان این رقابتها تبدیل کرد و جایگاه آن را در سطح جهانی بیش از پیش ارتقا داد.
نخستین انتقال داوطلبانه قدرت
یکی از مهمترین تصمیمهای سیاسی شیخ حمد، کنارهگیری داوطلبانه از قدرت در سال ۲۰۱۳ بود. او در سخنرانی خود اعلام کرد که زمان واگذاری مسئولیت به نسل جدید فرا رسیده است و به همین دلیل قدرت را به ولیعهد، شیخ تمیم بن حمد آلثانی، منتقل کرد. این اقدام در میان حکومتهای موروثی عربی کمسابقه بود و بازتاب گستردهای در محافل سیاسی جهان داشت.
پس از کنارهگیری، او با عنوان «امیر پدر» شناخته شد و نقش مستقیمی در اداره کشور نداشت، هرچند همچنان یکی از چهرههای مورد احترام خاندان آلثانی و ساختار سیاسی قطر باقی ماند.
نخستین رهبر عربی که به غزه محاصره شده رفت
فلسطینیان، شیخ حمد را به ویژه با سفر تاریخی او به نوار غزه در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۲ به یاد میآورند؛ سفری که در اوج محاصره رژیم صهیونیستی انجام شد و در رسانههای عربی به عنوان نخستین سفر یک رهبر عرب به غزه از سال ۱۹۶۷ توصیف شد.
شیخ حمد در جریان این سفر از طریق گذرگاه رفح وارد نوار غزه شد و با استقبال گسترده مردمی و رسمی روبهرو گردید. وی با شهید اسماعیل هنیه، نخست وزیر وقت فلسطین و رئیس فقید دفتر سیاسی حماس دیدار و درباره اوضاع سیاسی، اقتصادی و انسانی نوار غزه گفتگو کرد.
امیر پیشین قطر همچنین شماری از طرحهای بازسازی و زیربنایی تأمین مالی شده از سوی دوحه را افتتاح کرد. شهر مسکونی «حمد» و طرحهای توسعه خیابان صلاح الدین و خیابان ساحلی الرشید، که شمال و جنوب نوار غزه را به یکدیگر متصل میکنند، از مهمترین این پروژهها بودند.
در جریان این سفر، قطر حدود ۴۰۰ میلیون دلار برای اجرای طرحهای عمرانی و بازسازی زیرساختهای آسیب دیده غزه اختصاص داد؛ اقدامی که در آن زمان به شکستن انزوای سیاسی و اقتصادی این باریکه و حمایت عملی از مردم فلسطین تعبیر شد.
سفر شیخ حمد بن خلیفه به غزه، در حافظه فلسطینیان به عنوان یکی از برجستهترین مواضع یک رهبر عرب در حمایت از این باریکه محاصره شده باقی مانده است.
میراث شیخ حمد
میراث سیاسی شیخ حمد بن خلیفه آلثانی را میتوان در چند محور خلاصه کرد؛ تبدیل قطر به قدرت برتر صادرات گاز طبیعی مایع، ایجاد صندوق ثروت ملی عظیم، توسعه زیرساختهای مدرن، گسترش نفوذ رسانهای از طریق الجزیره، ایفای نقش فعال در دیپلماسی منطقهای و سرمایهگذاری در آموزش و فرهنگ .
درگذشت او، پایان زندگی یکی از متفاوت ترین رهبران جهان عرب است؛ رهبری که موافقانش او را معمار قطر مدرن میدانند و منتقدانش سیاستهای منطقهای او را محل مناقشه ارزیابی میکنند. با این حال، کمتر ناظری تردید دارد که دوران زمامداری شیخ حمد بن خلیفه آلثانی نقطه عطفی در تاریخ قطر بود و مسیر توسعه این کشور را برای دهههای آینده تغییر داد.
