حاکمیت ابو محمد الجولانی در سوریه با حمایت ترکیه، به آنکارا اجازه داد با تکیه بر وزن منطقه ای جدید خود در سوریه، در بیروت نیز پیشروی کند. آنکارا تلاش دارد نفوذ خود را در منطقه گسترش داده و منافع راهبردیاش را در پروندههای انرژی و شرق مدیترانه حفظ کند و در کنار آن، مشارکت اقتصادی در لبنان را نیز تقویت نماید.
وبگاه شبکه المیادین در مقاله ای با اشاره به این موضوع نوشت که ترکیه به مشارکت در منظومههای امنیتی منطقهای، از جمله ایده مشارکت در نیروهای بینالمللی برای حمایت از ثبات در لبنان و کمک به ارتش این کشور از طریق فروش محصولات دفاعی خود علاقه نشان میدهد. آنکارا همچنین با تکیه بر رابطه متوازن خود با واشنگتن، تهران و کشورهای خلیج فارس، میکوشد در پروندههایی مانند سلاح حزبالله و ثبات مرزی، نقش میانجی را ایفا کند.
اهداف آنکارا در لبنان
عامل اقتصادی همواره در مناسبات آنکارا تعیین کننده است. رجب طیب اردوغان به همین علت در صدد جلوگیری از شکلگیری هر ائتلاف یا معادله انرژی دریایی است که یونان، قبرس و رژیم صهیونیستی را گرد هم آورد و به انزوای ترکیه منجر شود. ترکیه همچنین نسبت به برخی توافقهای مرزی (مانند توافق لبنان و قبرس) ملاحظات سیاسی خود را ابراز کرده تا نفوذ خود را در رقابت بر سر گاز و میدانهای نفتی حفظ کند.
آنکارا همچنین میخواهد لبنان را از طریق خطوط طرابلس–حمص و بیروت–دمشق به پروژه تاریخی راهآهن حجاز متصل کند و شرکتهای ترکی فرصت بازسازی زیرساختهای لبنان و بندرهای دریایی آن را به دست آورند و جایگاه ترکیه را بهعنوان یکی از برجستهترین شرکای تجاری و تأمینکنندگان کالاهای حیاتی بازار لبنان تقویت کنند.
نقش امنیتی ترکیه در لبنان، اما با وتوی اسرائیل مواجه می شود؛ تل آویو هرگونه حضور نظامی یا امنیتی ترک ها در جنوب لبنان را رد میکند. علاوه بر این، ملاحظات فرانسوی ها و حتی آمریکایی ها نیز که لبنان را بخشی از پروژه سیاسی خود میدانند، در این زمینه وجود دارد.
محدوده تعامل و تقابل ترکیه و عربستان در لبنان
المیادین با اشاره به اینکه تحول راهبردی میان ترکیه و ریاض و هماهنگی آنها در پروندههای منطقهای، گامی بزرگ بود؛ نوشت که مرزهای این همگرایی در پرونده لبنان مبهم است.
ریاض از تلاشهای ترکیه برای تسهیل گفتگو میان دولت نواف سلام نخستوزیر لبنان و حاکمیت جولانی در دمشق به منظور ساماندهی پروندههای مرزی، پناهندگان و امنیت مشترک حمایت میکند. عربستان از پیوستن لبنان به پروژههای حملونقل منطقهای و راهآهن پشتیبانی میکند؛ چرا که این امر با چشمانداز سعودی برای بازگرداندن بیروت به بستر عربی و فاصله گرفتن از اقتصاد حزبالله همسو است.
با وجود این هماهنگی، یزید بن فرحان نماینده سعودی در لبنان، محدوده روشنی را برای تحرکات ترکیه در لبنان تعیین کرده است؛ چرا که رقابت میان دو کشور در بستر اهل تسنن بسیار شدید است. شرط ریاض این است که نقش ترکیه در لبنان باید از مسیر ریاستجمهوری، ارتش و دولت بگذرد. ترکیه نیز که در ابعاد اقتصادی، سیاسی و امنیتی از لبنان بهره میبرد، خود را پایبند به منظومه عربی نشان میدهد؛ چراکه این تعهد به آنکارا مشروعیت میبخشد و گسترش منافعش را بدون برخورد با قدرتهای بزرگ منطقهای تسهیل میکند.
ترکیه از جایگاه لبنان بهعنوان حلقه جغرافیایی برای اتصال صادرات خود به پروژههای حملونقل منطقهای و خطوط راهآهن بهره میبرد. شرکتهای ترکی به دنبال سهم بزرگی از قراردادهای بازسازی زیرساختها و بنادر لبنان هستند. همچنین ثبات در بیروت، بازاری پایدار برای فروش کالاها و محصولات غذایی و صنعتی ترکیه ایجاد می کند. علاوه بر این، هماهنگی با لبنان به ترکیه اهرم قدرت دیپلماتیک و حقوقی در رقابت بر سر ترسیم مرزهای دریایی و پروندههای انرژی در برابر ائتلاف یونان-قبرس-رژیم صهیونیستی میبخشد.
رقابت نرم ترکیه و عربستان
رقابت امروز میان ترکیه و عربستان سعودی، تحت قواعد درگیری جدیدی قرار دارد که حاصل اتحاد راهبردی اخیر میان ریاض و آنکارا است.
ترکیه در طرابلس و برخی روستاهای منطقه «عرقوب» و «بقاع»، دارای روابط و ابزارهای فرهنگی، اجتماعی و عاطفی است؛ به ویژه آنکه رابطه با طرابلس شامل خانوادههای ترکمن است و هزاران لبنانی در مناطق شمال و «عکار» شهروندی ترکیه را دریافت کردهاند. همچنین، همکاری ترکیه در زمینه مرمت آثار عثمانی، حمایت از بیمارستانها و ارائه کمکهای مستقیم غذایی فعالیت میکند که باعث ایجاد یک پایگاه مردمی برای این کشور شده است.
علاوه بر این، اتخاذ گفتمانِ «مدافع آرمانهای اسلامی» توسط آنکارا، بازتاب گستردهای در میان جامعه محافظهکار سنی در شمال و بقاع دارد.
رقابت عربستان و ترکیه در لبنان ماهیتی «قبیلهای و منطقهای» به خود گرفته است؛ به طوری که برخی روستاهای مرزی و فقیر، تمایل بیشتری به کمکهای مستقیم ترکیه دارند، در حالی که نفوذ عربستان از طریق شبکههای ارتباطی با قبایل عرب مستقر در بقاع، شمال و منطقه «خلده» همچنان حاکم است. عربستان نیز مخالفتی با نقش ترکیه در شمال لبنان ندارد تا از این طریق با فقر مقابله شده و نفوذ ایران در آن محدود گردد.
در میان مسیحیان لبنان، جناح راستگرا متشکل از احزاب «کتائب» و «نیروهای لبنانی»، از عربستان حمایت می کنند. به همین علت نگرانیهای نسبت به گسترش نفوذ ترکیه در طرابلس و تبدیل شدن بقاع به اهرمی برای «اسلام سیاسی» دارند. به همین علت با هرگونه حضور نیروهای امنیتی یا نظامی ترکیه در جنوب لبنان یا هر منطقه دیگری مخالفت کرده و ترجیح میدهند امنیت را در اختیار ارتش لبنان و نیروهای بینالمللی غربی و بیطرف قرار دهند.
حزب آزاد ملی وطن تحت سرپرستی میشل عون نیز پس از سالها اتحاد با حزبالله، به سوی ریاض گرایش پیدا کرده است. با این وجود آنها ترکیه را یک قدرت منطقهای میبیند که قادر به کنترل اوضاع در «سوریه جدید» است. از این رو، از هماهنگی ترکیه و عربستان استقبال میکنند.
در مجموع، مسیحیان لبنان روی این موضوع توافق دارند که هرگونه نقش منطقهای باید به ویژگیهای چندگانگی لبنان و فرمول «همزیستی مسالمتآمیز» احترام بگذارد. با این وجود جامعه مسیحی از هرگونه تفکر «اسلام سیاسی» در جامعه سنی بیم دارد؛ به همین دلیل همواره نفوذ عربستان را ترجیح داده و آن را یک متحد میدانند.
موضع رژیم صهیونیستی نسبت به تحرکات ترکیه در لبنان
موضع تل آویو در قبال حضور ترکیه و عربستان در لبنان متناقض است. اسرائیل این حضور را فرصتی راهبردی برای تضعیف ایران میبیند، اما با هرگونه گسترش نظامی یا سیاسی مستقیم ترکیه در مرزهای شمالی خود، به شدت مخالف است. تل آویو با اهداف ریاض و آنکارا در «از بین بردن نفوذ حزبالله» همنظر است، اما اجازه نمیدهد جاهطلبی آنکارا برای مشارکت در ترتیبات امنیتی یا نیروهای حفظ صلح در جنوب لبنان عملی شود.
رژیم صهیونیستی معتقد است که عربستان سعودی قدرت پیشرو در لبنان و شریکی منطقهای برای جلوگیری از گرایش جامعه سنی لبنان به سمت فعالیت های سیاسی است. اسرائیل ترجیح میدهد حمایتهای مالی از لبنان از طریق نهادهای دولتی انجام شود تا منابع تأمین سلاح خشک شود. به این ترتیب، هم عربستان و هم مسیحیان لبنان با سیاست رژیم صهیونیستی در تقابل با «اسلام سیاسی سنی» مخالفتی ندارند و تنها در صورتی از نقش ترکیه در لبنان استقبال میکنند که زیر چتر حمایتی عربستان و آمریکا باشد.
