اکونومیست با انتشار یادداشتی نوشت: ۲۹ اوت، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، هنگام دیدار با کارکنان و دانشجویان دانشگاهی در مسکو مدعی شد که نهنگهای قاتل از خرسهای قطبی تغذیه میکنند. به گفته او: «این زنجیره غذایی است. باید این موضوع را به کودکان آموزش داد تا بدانند در چه جهانی زندگی میکنیم و چرا ما در حال انجام عملیات نظامی ویژه هستیم»؛ اصطلاحی که کرملین برای جنگ روسیه در اوکراین به کار میبرد. این ادعا عجیب و بیاساس بود؛ تاکنون هیچ مورد شناختهشدهای از شکار و خوردن خرس قطبی توسط نهنگ قاتل ثبت نشده. با این حال، این اظهارنظر تصویری از نگاه شکارچیمابانه پوتین به جهان ارائه میدهد.
پوتین به دنبال راهی برای خروج از جنگ
این نشریه در ادامه آورد: در هفتههای اخیر، کشورهای عضو ناتو بیش از گذشته نسبت به مسیری که ذهن رئیسجمهور روسیه ممکن است برآن متمرکز باشد، ابراز نگرانی کردهاند.ارتش روسیه سالهاست در میدان نبرد با بنبست مواجه است و هر ماه دهها هزار نیروی این کشور کشته یا بهشدت مجروح میشوند. جنگ به رقابتی فرسایشی بر سر حملات پهپادی و موشکی تبدیل شده؛ حملاتی که اگرچه ویرانی گستردهای در اوکراین به بار آوردهاند، اما آسیبهای قابلتوجهی نیز به روسیه وارد کردهاند. با این حال، پوتین ظاهرا حاضر به عقب نشینی نیست. نگرانی اصلی این است که او، برای خروج از آنچه روسها «توپیک» یا بنبست مینامند، مانند گذشته به دنبال راهی تازه برای تشدید درگیری باشد.
ناتو در آماده باش
نشانههای نگرانی غرب در همهجا دیده میشود. در ۲۵ اوت، جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا)، بهطور غیرمنتظرهای راهی مسکو شد. روایتها درباره هدف این سفر متفاوت است: برخی میگویند او برای هشدار به پوتین درباره حمله به کشورهای عضو ناتو به مسکو رفت و برخی دیگر معتقدند ماموریتش ارائه ارزیابیای تیرهوتار از چشمانداز روسیه و ترغیب کرملین به مذاکره بود.
سه روز بعد، فنلاند برای نظارت بر مرز خود با روسیه و مقابله با احتمال نفوذ، از سوئد درخواست کمک هوایی و دریایی کرد. آلمان نیز در حال آماده شدن برای متهم کردن علنی روسیه به دست داشتن در حمله پهپادی چهارم اوت به فرودگاه لایپزیگ است و احتمالا تحریمهای بیشتری علیه مسکو وضع خواهد کرد. رومانی نیز اعلام کرده که ۲۰ اوت یک پهپاد دریایی روسیه را که سکوی حفاری این کشور را در آبهای رومانی هدف قرار داده بود، منهدم کرده است. در ۲۵ اوت نیز اسلواکی از وقوع یک حمله عمدی علیه کارخانهای برای تولید پهپاد جلوگیری کرد.
نقشه راه هولناک پوتین
به نوشته اکونومیست در همین حال، پوتین سکوت طولانی خود درباره حملات پهپادی موفق اوکراین به پالایشگاههای نفت و مراکز لجستیکی روسیه، از جمله انبارهای متعلق به «وایلدبریس»، بزرگترین خردهفروش اینترنتی روسیه، را شکسته. او در سخنرانی ۲۲ اوت، اوکراین را متهم کرد که «جعبه پاندورا» را گشوده و وعده داد حملات روسیه، «حساسترین بخشهای اقتصاد» اوکراین را هدف قرار خواهد داد.
پوتین همان روز، در سخنرانی برای حزب «روسیه متحد»، هرگونه احتمال پایان جنگ را رد کرد و گفت: «عملیات نظامی ویژه ادامه دارد. ما فقط به جلو حرکت خواهیم کرد».
منابع نزدیک به کرملین میگویند پوتین پس از چند هفته بررسی و ارزیابی تحولات در تابستان، ظاهرا تصمیم گرفته مسیر تشدید درگیری را در پیش بگیرد. یکی از نزدیکان قدیمی او نیز معتقد است پوتین احتمالا سفر رتکلیف را نشانهای از ضعف آمریکا تلقی کرده. به گفته این منبع، پوتین سفر بیل برنز، رئیس وقت سیا در دولت جو بایدن، به مسکو در نوامبر ۲۰۲۱ را نیز چنین تفسیر کرده بود؛ سفری که هدفش هشدار درباره حمله به اوکراین بود، اما پوتین سه ماه بعد حمله را آغاز کرد.
چرا روسیه به دنبال گسترش دامنه جنگ است؟
هیچکس نمیتواند از آنچه در ذهن پوتین میگذرد باخبر باشد. اما دلایل تشدید جنگ، همانند تصمیم او برای آغاز حمله در وهله نخست، ریشه در مسائل داخلی روسیه دارد. هدف اصلی پوتین همواره حفظ قدرت خود و در نهایت حفظ جانش بوده است.
یکی از نگرانیهای کرملین، از بین رفتن رضایت خاموش افکار عمومی از ادامه جنگ است. حملات عمیق پهپادی اوکراین به پالایشگاهها و مراکز خردهفروشی اینترنتی، در کنار محدودیتهای اینترنتی اعمالشده از سوی دستگاههای امنیتی، ظاهر زندگی عادی در روسیه را برهم زده است.
مرکز مستقل نظرسنجی «لوادا» اعلام کرده که ۵۷ درصد روسها وضعیت کشور را «تنشآلود» توصیف میکنند. پاسخدهندگان به جنگ، شمار قربانیان، بسیج نیروها، حملات پهپادی و فقدان چشماندازی روشن برای آینده اشاره کردهاند. اعتماد عمومی به تبلیغات تلویزیونی نیز در حال کاهش است و جوانان در شبکههای اجتماعی خواستار پایان جنگ شدهاند. میزان محبوبیت پوتین نیز روندی نزولی پیدا کرده است.
تزار برهنه است!
حالوهوای نخبگان روسیه به مراتب بدتر است. به گفته یکی از افراد نزدیک به ساختار قدرت، مسئله اصلی برای نخبگان نه اقتصاد یا فقدان موفقیت نظامی، بلکه جنگی است که می تواند دامنه اش گسترده تر شود: صرفنظر از نتیجه، نزدیک به پنج سال جنگ خود یک شکست محسوب میشود.
یکی دیگر از اعضای نخبگان در این باره به اکونومیست گفت: احساس اصلی شان این است که «تزار برهنه است». با این حال، هیچیک از مشکلات اقتصادی یا سیاسی روسیه بهتنهایی برای به خطر انداختن قدرت پوتین کافی نیست. او همچنان منابع اقتصادی و دستگاه سرکوب لازم برای ادامه مسیر را در اختیار دارد. اما در سیاست، ادراک و برداشت عمومی اهمیت زیادی دارد.
پوتین ممکن است اهداف خود را با زبان ژئوپلیتیک بیان کند، اما در واقع منطق جنایتکارانه بر رفتارش حاکم است: هرگز ضعف نشان نده. نظام سیاسی روسیه تحمل بالایی در برابر خشونت دارد، اما شکست را نمیپذیرد. پوتین احتمالا معتقد است پایان جنگ بدون دستیابی حتی به حداقل هدفش ــ تصرف تمامی منطقه دونباس در شرق اوکراین ــ میتواند جان او را به خطر بیندازد. یکی از منابع نزدیک در این باره مدعی است: پوتین در مقطعی از جنگ به اطرافیانش گفته بود: «آنها مرا دار خواهند زد».
ادامه جنگ در شکل کنونی نیز راهحلی برای کرملین نیست. یکی از اعضای نخبگان روسیه در این باره گفت: «سناریوهای مبتنی بر تداوم نبرد به زیان کرملین هستند»؛ زیرا صرفا منابع اقتصادی را مصرف و سرمایه سیاسی را از بین میبرند.
سناریوهای پیش رو
همین وضعیت میتواند تشدید درگیری را برای پوتین جذاب کند. با این حال، هنوز مشخص نیست تشدید تنش دقیقا چه شکلی خواهد داشت. روسیه احتمالا جنگ ترکیبی و اقدامات خرابکارانه علیه متحدان اوکراین را افزایش خواهد داد و مسیرهای انتقال تجهیزات از اروپا به اوکراین را هدف قرار میدهد. سازمانهای اطلاعاتی غربی نگران هستند که روسیه کارخانههای اروپایی تولیدکننده تجهیزات نظامی مورد استفاده اوکراین را نیز هدف قرار دهد. با این حال، ارزیابی آنها این است که پوتین تمایلی به رویارویی مستقیم نظامی با ناتو ندارد.
در داخل اوکراین، تشدید درگیری عمدتا به معنای افزایش اقداماتی خواهد بود که روسیه هماکنون نیز انجام میدهد. وزارت دفاع روسیه در ۳۰ اوت اعلام کرد که برای حملهای گسترده به زیرساختهای انرژی اوکراین آماده میشود. اما اوکراین از مدتها قبل انتظار چنین حملاتی را بهعنوان بخشی از تلاش همهجانبه روسیه برای درهم شکستن مقاومت این کشور در زمستان پیشرو داشته است.
در جبهه زمینی نیز منابع روس میگویند پوتین مصمم است بین ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار نیروی دیگر را راهی میدان نبرد کند. برای این کار نیازی به اعلام موج جدید بسیج نیروها ندارد؛ زیرا فرمان بسیج اولیه هیچگاه لغو نشده. نیروهای جدید احتمالا از طریق فشار دولتهای منطقهای و با هدف جلوگیری از تبدیل نارضایتی سیاسی به اعتراض سراسری جذب خواهند شد. مقامهای روسیه هماکنون در حال آزمایش نظام جدید جذب نیرو در منطقه پنزا، در حدود ۷۵۰ کیلومتری جنوبشرقی مسکو، هستند.
پوتین همچنین ممکن است سرکوب آنچه «دشمنان داخلی» میخواند را تشدید کند؛ نه به این دلیل که این افراد تهدیدی واقعی برای قدرت او هستند، بلکه برای آنکه همچنان تصویر قدرت و کنترل را به نمایش بگذارد.اما هیچیک از این اقدامات مشکلات روسیه را حل نخواهد کرد. این اقدامات تنها احتمالا رنج عمومی را افزایش میدهد و به بیثباتی بیشتر، هم در داخل روسیه و هم در خارج از آن، دامن خواهد زد.
