طرح تشکیل «اقلیم جنوب»؛ اهرم فشار گروه‌های مسلح علیه دولت عراق ؟
هم‌زمان با افزایش اختلافات دولت عراق و گروه‌های مسلح بر سر انحصار سلاح و محدود کردن نفوذ اقتصادی خارج از نهادهای رسمی، طرح تشکیل اقلیم جنوب بار دیگر مطرح شده است؛ طرحی که در ظاهر با هدف توزیع عادلانه‌تر ثروت و اختیارات دنبال می‌شود، اما برخی تحلیلگران آن را ابزاری برای فشار بر دولت و حفظ سهم گروه‌های مسلح در ساختار قدرت می‌دانند.
طرح تشکیل اقلیم جنوب عراق در شرایطی بار دیگر به بحث محافل سیاسی این کشور تبدیل شده که اختلافات میان دولت علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، و گروه‌های مسلح بر سر انحصار سلاح و محدود کردن نفوذ اقتصادی خارج از نهادهای رسمی افزایش یافته است.
حامیان این طرح، تشکیل اقلیم را حقی قانونی و راهکاری برای توزیع عادلانه‌تر درآمدها و اختیارات و کاهش فشارهای آمریکا بر بغداد می‌دانند؛ اما برخی تحلیلگران معتقدند طرح این موضوع در مقطع کنونی، بیش از آنکه نشانه آغاز روند اجرایی باشد، ابزاری برای فشار بر دولت در منازعات جاری بر سر قدرت و نفوذ است.
اقلیم جنوب؛ مطالبه اقتصادی یا اهرم سیاسی؟
یکی از مهم‌ترین حمایت‌ها از تشکیل اقلیم جنوب از سوی «کتائب سیدالشهدا» به رهبری ابوالآلاء الولایی، از چهره‌های نزدیک به چارچوب هماهنگی شیعی، مطرح شده است. این گروه تشکیل اقلیم را راهکاری برای رهایی از آنچه «دیکته‌های آمریکا به دولت مرکزی» خوانده، توصیف کرده است.
کاظم الفرطوسی، سخنگوی این گروه، با تأکید بر اینکه قانون اساسی عراق حق تشکیل اقلیم‌ها را به رسمیت شناخته، این مطالبه را «زنگ خطری» برای دولت و جریان‌های سیاسی دانست.
وی با انتقاد از نحوه توزیع ثروت‌های ملی گفت استان‌هایی مانند بصره و ذی‌قار به دلیل فعالیت‌های نفتی با آسیب‌های زیست‌محیطی و بهداشتی مواجه‌اند، اما از سهم متناسبی از درآمدها و خدمات برخوردار نیستند؛ وضعیتی که به گفته وی، می‌تواند به بحرانی سیاسی منجر شود.
با این حال، غانم العابد، تحلیلگر سیاسی، معتقد است به‌رسمیت شناخته شدن حق تشکیل اقلیم در قانون اساسی، به معنای سهولت اجرای آن نیست. وی با اشاره به بی‌نتیجه ماندن درخواست استان صلاح‌الدین برای تشکیل اقلیم از سال ۲۰۱۳ و تداوم مطالبه مشابه در بصره، گفت تحقق این طرح با موانع سیاسی جدی روبه‌رو است.
العابد زمان‌بندی طرح این مطالبه را معنادار دانست و آن را تلاشی برای فشار بر دولت الزیدی در پرونده انحصار سلاح ارزیابی کرد. به گفته وی، اختلافات بغداد و اربیل و مخالفت واشنگتن با شکل‌گیری اقلیم‌های جدید نیز از موانع تحقق این طرح است.
در مقابل، اثیر الشرع، دیگر تحلیلگر سیاسی، معتقد است احساس بی‌عدالتی در توزیع ثروت میان استان‌های مرکزی و جنوبی، زمینه پذیرش ایده تشکیل اقلیم بصره یا جنوب را تقویت کرده است.
وی با اشاره به نقش بصره در صادرات نفت عراق گفت این استان با وجود تأمین بخش مهمی از درآمدهای نفتی کشور، از نظر پروژه‌های عمرانی و خدماتی سهم متناسبی دریافت نمی‌کند. به گفته الشرع، بصره به «گاو شیرده» اقتصاد عراق تبدیل شده، اما این وضعیت به معنای نزدیک بودن اجرای طرح اقلیم نیست و صرفاً از افزایش نارضایتی در مناطق جنوبی حکایت دارد.
تلاش گروه‌های مسلح برای حفظ نفوذ؟
طرح تشکیل اقلیم جنوب در شرایطی مطرح شده که دولت عراق برای انحصار سلاح در دست خود و محدود کردن نفوذ اقتصادی گروه‌های مسلح تلاش می‌کند. از همین رو، این احتمال مطرح است که برخی جریان‌ها از مطالبه تشکیل اقلیم به‌عنوان اهرمی برای حفظ منافع اقتصادی و افزایش سهم خود در ساختار قدرت استفاده کنند.
العابد در این زمینه گفت برخی گروه‌های مسلح لزوما با اصل تحویل سلاح مخالفت ندارند، بلکه درصدد حفظ منافع اقتصادی و تثبیت نفوذ خود در نهادهای دولتی، از جمله بخش‌های مرتبط با گذرگاه‌های مرزی و نیروهای مرزبانی هستند.
به گفته وی، دولت عراق در ماه‌های گذشته کنترل برخی گذرگاه‌های غیررسمی را به دست گرفته، دفاتر اقتصادی در چند استان را تعطیل کرده و شماری از قراردادهای مرتبط با نهادهای وابسته به این گروه‌ها، از جمله سه قرارداد مربوط به فرودگاه موصل، را لغو کرده است.
این تحلیلگر همچنین به تلاش جنبش عصائب اهل الحق برای تصدی ریاست دستگاه اطلاعات عراق اشاره کرد و گفت برخی گروه‌ها با وجود دستیابی به مناصب سیاسی، همچنان خواهان حضور پررنگ‌تر در ساختار امنیتی و اقتصادی هستند.
وی افزود ابوالآلاء الولایی نیز با تحویل سلاح در ازای دریافت وزارت گردشگری موافقت کرده، اما این توافق هنوز نهایی نشده است.
العابد تأکید کرد موافقت با تحویل سلاح در برابر دریافت مناصب دولتی، لزوما به معنای واگذاری وزارتخانه‌های کلیدی و نهادهای اثرگذار بر امنیت و اقتصاد نیست؛ به‌ویژه آنکه به ارزیابی وی، آمریکا با تسلط این گروه‌ها بر چنین نهادهایی مخالفت خواهد کرد.
در همین حال، سیف رعد، کارشناس امنیتی، از وجود نشانه‌هایی درباره طرح تشکیل اقلیم جنوب در دستگاه‌های امنیتی عراق از حدود شش ماه پیش خبر داد و گفت این موضوع تازه نیست و دفتر فرمانده کل نیروهای مسلح برای سناریوهای احتمالی آمادگی دارد.
وی با اشاره به تلاش برخی طرف‌ها برای تکرار سناریوی یمن در عراق، تحقق چنین الگویی را بعید دانست. رعد همچنین انتقال چهار لشکر نظامی به بصره را بخشی از آمادگی‌های امنیتی توصیف کرد و ارتباط آن با گزارش‌های مربوط به ورود شبه‌نظامیان به کویت را رد کرد.
این کارشناس امنیتی در عین حال از اطلاعاتی درباره فعالیت هسته‌های وابسته به گروه‌های مسلح برای اجرای عملیات در خاک کویت سخن گفت.
العابد نیز معتقد است تکرار سناریوی یمن در عراق دشوار است؛ زیرا دولت از حمایت مردمی برخوردار است و گروه‌های مسلح نیز بخشی از ابزارهای اقتصادی و نفوذ پیشین خود را از دست داده‌اند.
نگرانی از گسترش تجزیه‌طلبی منطقه‌ای
فراتر از احتمال اجرای طرح اقلیم جنوب، نگرانی اصلی برخی تحلیلگران به پیامدهای گسترش این الگو و تأثیر آن بر انسجام سیاسی و امنیتی عراق بازمی‌گردد.
اثیر الشرع معتقد است تبدیل بصره به اقلیم، در صورتی که همان جریان‌های سیاسی فعلی اداره آن را در دست داشته باشند، لزوماً به اصلاح مدیریت یا توزیع عادلانه‌تر ثروت منجر نمی‌شود.
وی هشدار داد تحقق این طرح می‌تواند زمینه طرح مطالبات مشابه در استان‌های غربی را فراهم کند و دامنه اقلیم‌خواهی را به مناطقی مانند الانبار، موصل، دیالی و صلاح‌الدین گسترش دهد؛ هرچند جریان‌های سیاسی اهل سنت تاکنون رسماً چنین مطالبه‌ای را دنبال نکرده‌اند.
الشرع با بعید دانستن تشکیل اقلیم‌های جدید در آینده نزدیک، به مشکلات سیاسی اقلیم کردستان، از جمله اختلافات داخلی و خروج اتحادیه میهنی کردستان از دولت اقلیم، اشاره کرد. وی همچنین هشدار داد طرح موضوع «حوثی‌سازی عراق» می‌تواند زمینه مداخلات خارجی را فراهم کند.
