شورای شهر که اعضای آن را منتخبان مردم تشکیل می‌دهند بر اقدامات شهرداری نظارت دارد. شورای شهر در کنار این وظیفه ذاتی، یک مرجع تصمیم گیری محسوب می شود و دارای اختیارات وسیعی است.

در ۱۷ اسفند سال ۱۳۷۷ اولین دوره انتخابات سراسری شوراهای اسلامی کشور برگزار شد و امسال نیز انتخابات پنجمین دوره شورای شهر همزمان با انتخابات ریاست جمهوری برگزار می‌شود.

وظایف شورای شهر

شاید بتوان مهم‌‌ترین وظیفه شوراهای اسلامی شهر را انتخاب شهردار دانست. در تبصره ۱ ماده ۷۶ قانون تشکیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخابات شهرداران، آمده: "شورای اسلامی شهر موظف است بلافاصله پس از رسمیت یافتن نسبت به انتخاب شهردار واجد شرایط اقدام نمایند." شهردار انتخابی نمی‌تواند عضو شورای شهر باشد. همچنین سوال و حتی استیضاح شهردار برعهده شوراهای شهر است که با امضای حداقل یک سوم اعضا، استیضاح از شهردار به جریان خواهد افتاد و حداکثر پس از ۱۰ روز جلسه‌ای با حضور شهردار برگزار می‌شود و چنانچه دو سوم کل اعضای شورا رای مخالف دهند، شهردار برکنار می‌شود.

دیگر وظایف شوراهای اسلامی شهر در حوزه نظارت، پژوهش و برنامه‌ریزی و تصویب بودجه است. شورای شهر می‌تواند در هر مقطع زمانی بر روی عملکرد شهرداری نظارت کند و به صورت کتبی بیلان بخواهد و در هر موردی که نیاز به تذکر یا راهنمایی بود به صورت کتبی به شهرداری ابلاغ کند.

در بخش نظارت و برنامه‌ریزی می‌توان وظایف شورای اسلامی شهر را اینگونه بیان کرد:

- بررسی و شناخت کمبودها، نیازها و نارسائی‌های اجتماعی، فرهنگی، آموزشی، بهداشتی، اقتصادی و رفاهی حوزه انتخابیه و تهیه طرح‌ها و پیشنهادهای اصلاحی و راه حل‌های کاربردی

- نظارت بر حسن اجرای مصوبات شورا و طرح‌های مصوب در امور شهرداری و سایر سازمان‌های خدماتی

- برنامه‌ریزی در خصوص مشارکت مردم در انجام خدمات اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، فرهنگی، آموزشی و سایر امور رفاهی

- نظارت بر حسن اداره و حفظ سرمایه و دارایی‌های نقدی، جنسی و امول منقول و غیرمنقول شهرداری و همچنین نظارت بر حساب درآمد و هزینه‌ها

- تصویب آیین نامه‌های پیشنهادی شهرداری پس از رسیدگی به آنها

- تایید صورت جامع درآمد هزینه شهرداری

همچنین در امور طرح‌های هادی و جامع شهرسازی، تصویب وام‌های پیشنهادی شهرداری، تصویب معاملات و نظارت بر آنها که با نام شهر و شهرداری انجام می‌شود، تصویب لوایح برقراری یا لغو عوارض، نظارت بر امور بهداشتی، اماکن عمومی، ایجاد گورستان و غسالخانه، تصویب نامگذاری معابر، تصویب نرخ کرایه وسائل نقلیه درون شهری و... شورای اسلامی شهر نقش دارد.

کمیسیونهای تخصصی شورای شهر

از سویی دیگر به منظور بررسی دقیق و کارشناسی مسائل، پیشنهادات، طرح ها و برنامه های ارجاعی به شوراها می تواند کمیسیون های تخصصی را متشکل از اعضای شوراهای فوق الذکر تشکیل دهد.

تعداد اعضای هر کمیسیون حداقل سه نفر بوده و هر یک از اعضای شورا موظف است حداقل عضو یک کمیسیون اصلی باشند. اعضای کمیسیون به پیشنهاد رئیس شورا، تصویب شورا و حکم رئیس شورا به مدت یک‌سال منصوب می شوند.

شوراها می توانند بنا به ضرورت و متناسب با حجم برنامه ها و فعالیت های خود، کمیسیون های مورد نیاز و نیز کمیته های تخصصی را به عنوان زیرمجموعه کمیسیون ها تشکیل و فعال نمایند. هر یک از کمیسیون‌های عمران، برنامه و بودجه، کمیسیون حقوقی، کمیسیون فرهنگی به صورت تخصصی‌تر به بررسی موضوعات شهری می پردازنند.

کمیسیون‌های شورا موظفند با توجه به ماهیت و نوع طرح‌ها، برنامه ها، لوایح و مسائل ارجاعی به آنها از سوی رئیس شورا یا هیئت رئیسه در مقام کمیسیون اصلی یا به عنوان کمیسیون فرعی با تشکیل جلسه رسمی به بررسی کارشناسی آنها پرداخته و نهایتاً نظرات خود را در قالب مصوبه کمیسیون که به تأیید اکثریت اعضای کمیسیون رسیده به رئیس شورا ارائه نمایند. رئیس شورا پس از اعلام وصول طرح موضوع را در دستور جلسه جهت دفاع از طرح توسط رئیس کمیسیون منعکس خواهد کرد.

 وظایف شورای روستا

شورای اسلامی روستاها نیز از طریق انتخابات عمومی و توسط مردم هر روستا تعیین می‌شوند. براساس قانون انتخابات، شورای اسلامی شهر و روستا (در روستاهای دارای بیست خانوار و بالاتر) تشکیل می شود. تعداد اعضای شورای اسلامی روستاهای تا ۱۵۰۰ نفر جمعیت سه نفر و روستاهای بیش از ۱۵۰۰ نفرجمعیت و پنج نفر خواهد بود.

یکی از وظایف مهم شورای روستا انتخاب دهیار است که به مدت چهار سال تعیین می شود.

از وظایف نظارتی شورای روستا می توان به نظارت برحسن اجرای تصمیمهای شورای اسلامی روستا، نظارت و پیگیری اجرای طرح ها و پروژه‌های عمرانی اختصاص یافته به روستا می توان اشاره کرد.

بررسی و شناخت کمبودها، نیازها و نارسائی‌های موجود در روستا و تهیه طرحها و پیشنهادات اصلاحی و عملی در این زمینه و ارائه آن به مقامات ذیربط، جلب مشارکت و خودیاری مردم و همکاری با مسئولان اجرایی، وزارتخانه‌ها و سازمانهایی که در ارتباط با روستا فعالیت می‌نمایند و ایجادتسهیلات لازم جهت پیشبرد امور آنها، همکاری با مسئولان ذی ربط برای احداث، اداره، نگهداری و بهره برداری از تاسیسات عمومی، اقتصادی، اجتماعی و رفاهی مورد نیاز روستا در حدود امکانات، کمک رسانی و امدادرسانی در مواقع بحرانی و اضطراری مانند جنگ و وقوع حوادث غیرمترقبه و نیز کمک به مستمندان و خانواده های بی سرپرست با استفاده از خودیاریهای محلی، تلاش برای رفع اختلاف افراد ومحلات وحکمیت میان آن ها، ایجاد زمینه مناسب برای اجرای مقررات بهداشتی و حفظ نظافت و تامین بهداشت محیط، همکاری با نیروی انتظامی جهت برقراری امنیت و نظم عمومی و جلب مشارکت و همکاری عمومی در انجام امور فرهنگی و دینی روستا اشاره کرد.