در ماه نوامبر، زمانی که «دونالد ترامپ»، رئیس جمهور آمریکا، اعلام کرد که عربستان هواپیماهای جنگی پیشرفته F-۳۵ را خریداری خواهد کرد و یک توافق دفاعی استراتژیک بزرگ را امضا کرد، از «محمد بن سلمان»، ولیعهد عربستان، در کاخ سفید استقبال شد. اما اخیراً، مقامهای آمریکایی که تحت دستور کار «دیپلماسی معاملهگری» ترامپ فعالیت میکنند، از عربستان در مورد مذاکرات مربوط به قراردادهای تسلیحاتی با سایر کشورهای منطقه، درخواست شفافسازی کردهاند.
یک مقام آمریکایی به میدل ایست آی گفت که پس از انتشار گزارشهایی مبنی بر اینکه ریاض میتواند میلیاردها دلار وام به اسلام آباد برای خرید این هواپیما بدهد، عربستان مجبور شد در مقابل واکنش منفی و نامطلوب واشنگتن، این اطمینان را بدهد که قصد خرید جنگنده JF-۱۷ پاکستان را ندارد اما مقامات آمریکایی تضمینهای مشابهی از عربستان سعودی در مورد مشارکت بالقوه خود دریافت نکردهاند.
«بلال صعب» یکی از مقامات ارشد سابق نظامی در دولت ترامپ، به میدل ایست آی گفت: نمیبینم جنگنده ترکیه کجای مجموعه گسترده جنگندههای سعودی قرار میگیرد. آنها بهترین اف-۱۵های روی کره زمین را دارند، بهتر از آمریکاییها. یورو تایفون خوب است و آنها در شرف خرید اف-۳۵ها هستند.
یک مقام آمریکایی گفت که دولت ترامپ این توافق بالقوه را جایگزینی اف-۳۵ نمیداند، بلکه آن را به عنوان جایگزینی برای خریدهای بیشتر از آمریکا توسط عربستان میداند. این مقام که نخواست نامش فاش شود، به میدل ایست آی گفت: «پیام به سعودیها این بوده است: چه نیازی را احساس میکنید که توسط آمریکا برآورده نمیشود که باید برای خرید کان به ترکیه بروید؟» این منبع افزود: «این دولت میخواهد تنها تأمینکننده باشد و صادرات آمریکا را در اولویت قرار دهد.»
خاورمیانه چندقطبی
مقامهای فعلی و سابق عرب و آمریکایی که با میدل ایست آی صحبت کردند، پیشبینی نمیکنند که یک پیامد بزرگ رخ دهد، اما واکنش منفی واشنگتن نشان میدهد که چگونه دیپلماسی ترامپ، مبتنی بر اقتصاد با حاصل جمع صفر، در حال تضعیف خاورمیانهای چندقطبیتر است.
در همین راستا «هشام الغنام» مدیر کل مطالعات استراتژیک و برنامههای امنیت ملی در دانشگاه ریاض، به میدل ایست آی گفت: علاقه عربستان به کان (تأسیسات هوافضای ترکیه) تنها به منزله داشتن گزینههای بیشتر است، نه جایگزینی آمریکا، چون این ممکن نیست اما اگر دولت آمریکا فروش تسلیحات را به عنوان یک رقابت ببیند، ممکن است این حرکت را نشانهای از فاصله گرفتن عربستان تلقی کند.
«رجب طیب اردوغان» رئیسجمهور ترکیه، در جریان سفر به عربستان در فوریه گفت که سرمایهگذاری مشترک برای کان میتواند در هر لحظه امضا شود. نمونهای از نوع جنگنده در این ماه در نمایشگاه جهانی دفاع در ریاض با حک پرچم عربستان به نمایش درآمد.
همچنین «مهمت دمیراوغلو»، مدیرعامل تیآیای، هفته گذشته به وبسایت Breaking Defense گفت که توافق با عربستان میتواند منجر به ساخت ۲۰ تا ۵۰ فروند جنگنده برای این کشور شود.
دلایل تاکتیکی و استراتژیک گستردهای وجود دارد که چرا عربستان در حالی که به دنبال نهاییکردن توافق با آمریکاییهاست، به سراغ جنگنده کان ترکیه رفته است.
ترامپ به طور علنی به عربستان وعده داد که اجازه خرید جنگندههایی به پیشرفتگی اف-۳۵های اسرائیل را خواهد داشت. اسرائیل مدتهاست که برای حفظ "برتری کیفی نظامی" خود برابر همسایگانش، عملا حق وتویی بر فروش تسلیحات پیشرفته آمریکایی به کشورهای خاورمیانه دارد.
«بنیامین نتانیاهو» نخستوزیر اسرائیل در نوامبر گفت که «مارکو روبیو» وزیر امور خارجه آمریکا قول داده است که عربستان اف-۳۵های ضعیفتری نسبت به اسرائیل دریافت کند. ترامپ به ولیعهد سعودی در کاخ سفید گفت: فکر نمیکنم این موضوع شما را خوشحال کند و به لابی اسرائیل اذعان کرد.
دولت ترامپ عملا میان لابی اسرائیل و تمایل خود برای افزایش صادرات تسلیحات به حوزه خلیج فارس گرفتار شده است. میدل ایست آی فاش کرد که دولت ترامپ به قانونگذاران و کارکنان آنها درباره چگونگی تأثیر فروش اف-۳۵ بر برتری کیفی نظامی آموزش میدهد.
مقامهای کنونی و پیشین آمریکایی به میدل ایست نیوز گفتهاند که در دوران نخست ریاستجمهوری ترامپ، عربستان پیش از خرید سامانه دفاع موشکی تاد، با سامانه روسی اس-۴۰۰ بازی کرد که در آن زمان واکنش خشمگین دولت ترامپ را برانگیخت اما ترکیه چیزی را به عربستان پیشنهاد میکند که آمریکا هنوز ارائه نکرده است یعنی تولید مشترک و انتقال فناوری.
چشمانداز ۲۰۳۰ محمد بن سلمان این را میطلبد که ۵۰ درصد از هزینههای دفاعی این کشور صرف اقلام تولید داخل شود.
گذشته از بحث چانهزنی، مذاکرات عربستان سعودی با ترکیه در بحبوحه یک چشمانداز ژئوپلیتیکی در حال تغییر سریع انجام میشود که واشنگتن گاهی در درک آن کند عمل کرده است.
محمد بن سلمان زمانی که در نوامبر گذشته مستقیما علیه امارات به دلیل نقشش در جنگ داخلی سودان نزد ترامپ لابی کرد، کارشناسان سیاست را شوکه کرد.
در حالی که عربستان با پاکستان، ترکیه، قطر و مصر همکاری میکند، پیوندهای بین امارات و اسرائیل آشکارتر میشود. عربستان میتواند از ثروت خود برای تحکیم این بلوک جدید از طریق خرید تسلیحات استفاده کند.
اما بیانکو از شورای روابط خارجی اروپا به میدل ایست آی گفت که ریاض نگران است وعدههایی که ترامپ در مورد اف-۳۵ داده، محقق نشود و تحت تأثیر متحدان اسرائیل در واشنگتن قرار گیرد.
خود ترامپ وارد شکاف بین کشورها در خلیج فارس نشده است اما لیندسی گراهام سناتور آمریکایی و متحد کلیدی ترامپ، روز جمعه در کنفرانس امنیتی مونیخ از ولیعهد سعودی به شدت انتقاد کرد.
بیانکو گفت: معامله اف-۳۵ سعودی اکنون از عادیسازی روابط با اسرائیل جدا شده است. آیا سرنوشت آن مانند اف-۳۵ اماراتی میشود که به دلیل شرایط دیگر هرگز محقق نشد؟ موضوع امارات به خاطر چین بود. در مورد عربستان هم اسرائیل. چه میشود اگر اسرائیلیها در این مورد جنجال بزرگی به پا کنند؟
رسانههای غربی و ترکیهای ژانویه ۲۰۲۵ نوشتند عربستان قصد خرید ۱۰۰ جنگنده ترکیه از نوع کان را دارد که قرار است در سال ۲۰۲۸ به کار گرفته شود.
جنگنده کان یک جنگنده از نسل پنجم است که ترکیه حدود ۱۰ سال برای ارتقای آن تلاش کرده است.
پیش از این روزنامه «صباح» ترکیه گزارش داد ترکیه و عربستان به رسیدن به یک توافق درباره همکاری احتمالی در برنامه جنگنده رادار گریز نسل پنجم کان ترکیه نزدیک شدهاند و مذاکرات بین دو طرف به مرحله پیشرفتهای رسیده است.
