حج، یکی از مهمترین مناسک دینی مسلمانان و از ارکان اصلی اسلام، هر سال میلیونها نفر را از سراسر جهان راهی شهر مقدس مکه میکند. این آیین که شامل چندین روز پیادهروی و حضور طولانیمدت در فضای باز است، همواره با چالشهای آبوهوایی همراه بوده است. با این حال، پژوهشهای جدید نشان میدهد که بحران اقلیمی و گرمایش جهانی شرایط را به مرحلهای بیسابقه رسانده و سلامت و حتی جان زائران را بیش از هر زمان دیگری تهدید میکند.
بر اساس تحلیل تازه دانشمندان، آبوهوای مکه در نتیجه انتشار گسترده دیاکسید کربن ناشی از سوختهای فسیلی «بهطور اساسی دگرگون شده» و دماهای بسیار بالا که زمانی تنها در اوج تابستان مشاهده میشدند، اکنون در ماههای بهاری نیز به پدیدهای نسبتاً عادی تبدیل شدهاند.
تغییر الگوی دمایی مکه در نتیجه گرمایش جهانی
پژوهشگران گروه «انتساب آبوهوای جهان» اعلام کردهاند که میانگین دمای ماه مه در مکه اکنون حدود ۳.۵ درجه سانتیگراد بیشتر از دوران پیش از آغاز گرمایش جهانی ناشی از فعالیتهای انسانی است. این افزایش دما باعث شده شرایط آبوهوایی ماه مه امروز شباهت زیادی به روزهای بسیار گرم تابستان در گذشته پیدا کند.
مطالعات نشان میدهد دمای ۴۰ درجه سانتیگراد که در گذشته عمدتاً در ماههای تابستانی ثبت میشد، اکنون در ماه مه نیز بهطور منظم رخ میدهد. در حالی که پیشتر چنین دمایی در این زمان از سال پدیدهای نادر محسوب میشد، اکنون انتظار میرود هر دو تا سه سال یکبار دمای هوا در ماه مه به ۴۰ درجه سانتیگراد یا بیشتر برسد.
به گفته محققان، این تغییرات نشان میدهد که فصلهای خنکتر در عربستان سعودی به تدریج در حال از دست دادن ویژگیهای سنتی خود هستند و بازه زمانی مناسب برای برگزاری ایمن مناسک حج روزبهروز کوتاهتر میشود.
حج؛ زیارتی که در تمام فصلها جابهجا میشود
یکی از ویژگیهای منحصر بهفرد حج، وابستگی آن به تقویم قمری اسلامی است. از آنجا که سال قمری حدود ۱۰ تا ۱۱ روز کوتاهتر از سال خورشیدی است، زمان برگزاری حج هر سال نسبت به تقویم میلادی جلوتر میآید. در نتیجه، این مناسک در یک چرخه تقریباً ۳۳ ساله در تمام فصلهای سال گردش میکند.
همین ویژگی باعث میشود که زائران در دورههای مختلف با شرایط آبوهوایی متفاوتی مواجه شوند. اما دانشمندان هشدار میدهند که با ادامه روند فعلی گرمایش زمین، حتی زمانی که حج در فصلهای بهار، پاییز یا زمستان برگزار شود نیز خطر گرمای شدید همچنان پابرجا خواهد بود.
فاجعه انسانی حج ۲۰۲۴؛ زنگ خطری برای آینده
ابعاد خطر گرمای شدید در حج سال ۲۰۲۴ به شکل دردناکی آشکار شد. در آن سال که مراسم حج در ماه ژوئن برگزار شد، بیش از ۱۳۰۰ زائر جان خود را بر اثر گرمای شدید و رطوبت بالا از دست دادند.
این حادثه توجه جهانی را به پیامدهای انسانی تغییرات اقلیمی در مراسم حج جلب کرد. کارشناسان معتقدند اگر روند افزایش دما ادامه پیدا کند، احتمال وقوع حوادث مشابه در سالهای آینده نیز افزایش خواهد یافت؛ بهویژه آنکه میلیونها نفر طی چند روز متوالی مجبور به حضور در محیطهای روباز و انجام فعالیتهای بدنی سنگین هستند.
هشدار دانشمندان درباره آینده حج
پروفسور فریدریک اتو، اقلیمشناس کالج امپریال لندن و یکی از نویسندگان این پژوهش، تأکید میکند که اقدامات فعلی برای مقابله با گرما هرچند ضروری هستند، اما بهتنهایی کافی نخواهند بود.
او معتقد است که بدون کاهش سریع وابستگی جهان به سوختهای فسیلی، صنعتی که بخش مهمی از اقتصاد عربستان سعودی نیز بر پایه آن استوار است، میلیونها مسلمان در آینده ناچار خواهند بود مناسک حج را در شرایطی انجام دهند که از نظر دمایی برای سلامت انسان مناسب نیست.
همچنین دکتر کلر بارنز، پژوهشگر کالج امپریال لندن، هشدار داده است که نتایج این بررسی نشان میدهد اکنون کمتر از یک ماه از سال دارای شرایط نسبتاً ایمن برای حضور میلیونها زائر در مکه است. به گفته او، ادامه مصرف گسترده سوختهای فسیلی موجب خواهد شد این پنجره زمانی محدود نیز در سالهای آینده کوچکتر شود.
اقدامات عربستان برای کاهش خطر گرما
در سالهای اخیر، مقامهای عربستان سعودی برنامههای مختلفی را برای کاهش اثرات گرمای شدید بر زائران اجرا کردهاند. ایجاد مسیرهای سایهدار، راهاندازی ایستگاههای خنککننده، استفاده از سامانههای مهپاش، افزایش تعداد نقاط توزیع آب آشامیدنی و توسعه خدمات پزشکی از جمله مهمترین این اقدامات بوده است.
گزارشها نشان میدهد این تدابیر تا حدی توانستهاند تعداد موارد گرمازدگی و بیماریهای مرتبط با گرما را کاهش دهند. با این حال، کارشناسان تأکید دارند که چنین راهکارهایی بیشتر نقش کاهش آسیب را دارند و نمیتوانند مشکل اصلی یعنی افزایش مداوم دمای هوا را برطرف کنند.
پیشبینی نگرانکننده برای پایان قرن
مطالعهای که در سال ۲۰۲۲ منتشر شد، تصویری نگرانکننده از آینده حج ارائه میدهد. بر اساس این پژوهش، اگر دمای متوسط زمین تا پایان قرن حاضر مطابق روند کنونی سیاستهای اقلیمی جهان حدود ۳ درجه سانتیگراد افزایش یابد، نزدیک به ۹۷ درصد از تمامی مراسمهای حج برگزارشده در مکه با سطوح خطرناک گرما همراه خواهند بود.
این آمار نشان میدهد که در صورت ادامه روند فعلی انتشار گازهای گلخانهای، گرمای شدید به یک ویژگی دائمی مراسم حج تبدیل خواهد شد و مدیریت سلامت میلیونها زائر به چالشی بسیار پیچیدهتر از امروز بدل میشود.
سلامت میلیونها زائر در معرض تهدید
دکتر امانوئل راجو از مرکز تحقیقات بلایای کپنهاگ معتقد است که حج از منظر مدیریت بحرانهای ناشی از گرما، یکی از پیچیدهترین رویدادهای انسانی جهان به شمار میرود. او میگوید حضور میلیونها نفر در فضای باز طی چند روز متوالی، شرایطی منحصر بهفرد ایجاد میکند که در صورت ادامه افزایش دما میتواند سلامت و جان شمار زیادی از زائران را به خطر بیندازد.
به گفته این پژوهشگر، تجهیزاتی مانند پنکههای مهپاش، ایستگاههای آب و سایر امکانات خنککننده اهمیت زیادی دارند، اما در نهایت نمیتوانند جایگزین اقدامات اساسی برای مهار تغییرات اقلیمی شوند.
نتایج پژوهشهای جدید نشان میدهد که گرمایش جهانی دیگر یک تهدید دوردست نیست، بلکه به مسئلهای ملموس و جدی برای یکی از بزرگترین گردهماییهای مذهبی جهان تبدیل شده است. افزایش ۳.۵ درجهای میانگین دمای ماه مه در مکه، ثبت مکرر دماهای ۴۰ درجه سانتیگراد، جانباختن بیش از ۱۳۰۰ زائر در حج ۲۰۲۴ و پیشبینی قرار گرفتن ۹۷ درصد مراسمهای حج آینده در معرض گرمای خطرناک، همگی نشانههایی از تأثیر عمیق بحران اقلیمی بر این آیین مذهبی هستند.
کارشناسان تأکید دارند که اگرچه اقدامات حفاظتی عربستان میتواند بخشی از خطرات را کاهش دهد، اما راهکار اصلی برای حفظ امنیت و سلامت میلیونها زائر در دهههای آینده، کاهش سریع وابستگی جهان به سوختهای فسیلی و مهار روند گرمایش جهانی است؛ در غیر این صورت، حج بهتدریج به یکی از پرخطرترین مناسک مذهبی جهان از نظر شرایط آبوهوایی تبدیل خواهد شد.
