یک رسانه آمریکایی در گزارشی از یکی از پرابهامترین تحولات دیپلماتیک ماههای اخیر، تصویری از شکاف در ساختار تصمیمگیری دولت دونالد ترامپ ارائه میدهد؛ شکافی که در کنار فشار رسانههای محافظهکار و لابیهای حامی اسرائیل، توافق هستهای غیرنظامی میان آمریکا و عربستان را تنها چند ساعت پس از امضا در آستانه فروپاشی قرار داد.
توافقی که کمتر از یک شبانهروز دوام آورد
بعدازظهر چهارشنبه، کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، در مراسمی رسمی با حضور مجازی همتای سعودی خود، توافق همکاریهای هستهای غیرنظامی دو کشور را امضا کرد؛ توافقی که به گفته منابع آگاه، بخش مهمی از مطالبات ریاض را تأمین میکرد.
بر اساس مفاد توافق، عربستان امکان غنیسازی اورانیوم در خاک خود را با رعایت برخی شروط به دست میآورد و همچنین از الزام به امضای «پروتکل الحاقی» آژانس بینالمللی انرژی اتمی معاف میشد؛ موضوعی که از دید بسیاری، امتیازی مهم برای ریاض محسوب میشد.
اما صبح روز بعد، همهچیز تغییر کرد. ترامپ در پیامی در شبکه اجتماعی خود اعلام کرد که اجرای توافق منوط به پیوستن عربستان به «پیمان ابراهیم» و عادیسازی روابط با اسرائیل است. او همچنین وجود بند مربوط به غنیسازی اورانیوم را نیز رد کرد؛ موضعی که عملاً توافق را وارد مرحلهای از ابهام و بحران کرد.
چرا ترامپ ناگهان تغییر موضع داد؟
به گفته برخی منابع این چرخش ناگهانی دو علت اصلی داشت.
نخست، موج انتقادهای رسانههای محافظهکار آمریکا، بهویژه شبکه فاکسنیوز و روزنامه والاستریت ژورنال، که این پرسش را مطرح کردند چرا دولت ترامپ امتیازی را به عربستان داده که حتی دولت بایدن نیز بدون عادیسازی روابط ریاض و تلآویو حاضر به اعطای آن نبود. تنها دقایقی پس از پایان این برنامههای انتقادی، ترامپ پیام جنجالی خود را منتشر کرد.
سردرگمی در واشنگتن؛ شوک در ریاض
عقبنشینی ناگهانی ترامپ، اختلافات درون دولت آمریکا را آشکار کرد. منابع آگاه میگویند حتی اعضای تیم مذاکرهکننده هستهای نیز از شرط جدید ترامپ بیاطلاع بوده و از این تصمیم غافلگیر شدهاند.
در کاخ سفید، برخی مقامها وزیر انرژی را متهم کردند که پیش از نهایی شدن روند قانونی، توافق را رسانهای کرده است. در مقابل، وزارت انرژی آمریکا این ادعاها را رد و تأکید کرد همه مراحل با هماهنگی کامل کاخ سفید انجام شده است.
در سوی دیگر، سکوت چندساعته ریاض نیز توجه ناظران را جلب کرد. خبرنگاران حاضر در عربستان گزارش دادند هیچ نشانهای وجود ندارد که مقامهای سعودی هنگام امضای سند از شرط جدید ترامپ اطلاع داشته باشند.
با این حال، یک منبع آگاه سعودی در گفتوگو با لورا روزن، خبرنگار حوزه دیپلماسی، تأکید کرد: «این توافق امضا شده و موضوعی برای مذاکره مجدد وجود ندارد. توییتها نمیتوانند توافقنامههای امضاشده را باطل کنند.»
نقش اسرائیل در تغییر مسیر توافق
پس از تغییر موضع ترامپ، بسیاری از تحلیلگران نگاه خود را متوجه تلآویو کردند. دو منبع اسرائیلی گفتهاند بنیامین نتانیاهو تلاش کرده بود ترامپ را برای مشروط کردن توافق به عادیسازی روابط عربستان و اسرائیل تحت فشار قرار دهد.
اگرچه کاخ سفید اعلام کرده ترامپ و نتانیاهو در ساعات منتهی به انتشار این پیام گفتوگوی مستقیمی نداشتهاند، اما همزمانی تغییر موضع رئیسجمهور آمریکا با خواسته دیرینه اسرائیل، گمانهزنیها درباره نقش لابیهای نزدیک به تلآویو را تقویت کرده است.
اعتبار دیپلماسی آمریکا زیر سؤال
این رخداد، افزون بر ایجاد ابهام درباره آینده توافق هستهای واشنگتن و ریاض، بار دیگر ثبات فرآیند تصمیمگیری در دولت آمریکا را زیر سؤال برد. در شرایطی که محمد بن سلمان پیشتر تأکید کرده بود بدون پیشرفت در مسئله تشکیل دولت مستقل فلسطینی، عربستان روابط خود را با اسرائیل عادی نخواهد کرد، اضافه شدن این شرط پس از امضای توافق، اعتبار دیپلماتیک واشنگتن را با چالشی جدی روبهرو کرده است.
در مجموع، این گزارش این رویداد را نمونهای از تأثیر همزمان اختلافات داخلی، فشار رسانهها و ملاحظات سیاسی بر تصمیمهای کلان سیاست خارجی آمریکا توصیف میکند؛ تصمیمهایی که میتوانند ظرف چند ساعت، مسیر یک توافق راهبردی را دگرگون کنند.
