دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، پیشنهاد ایران برای بازگشایی تنگه هرمز و پایان درگیریها در منطقه طی هفت روز را رد کرد؛ موضعی که پس از حدود یک هفته رایزنیهای دیپلماتیک فشرده در نیویورک و تماسهای میان تهران و واشنگتن با میانجیگری قطر اعلام شد.
ترامپ در گفتوگو با خبرنگاران مقابل کاخ سفید، ضمن اعلام آمادگی کلی برای توافق، پیشنهاد ایران را «غیرقابل قبول» توصیف کرد و گفت واشنگتن معتقد است محاصره دریایی ایران موفق بوده و آمریکا کنترل تنگه هرمز را در اختیار دارد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، پیشتر در نیویورک جزئیات پیشنهاد تهران را که از طریق میانجی قطری به آمریکا منتقل شده بود، تشریح کرده بود. بر اساس این پیشنهاد، ایران در صورت جدیت آمریکا و اجرای شروط مورد نظر تهران، آماده بازگرداندن تردد عادی در تنگه هرمز بود.
این طرح دو مرحله داشت؛ در مرحله نخست، آمریکا باید طی ۴ تا ۵ روز اقداماتی را انجام میداد و پس از اجرای آن، تنگه هرمز بازگشایی میشد. از روز بعد نیز مذاکرات درباره موضوعات مورد توافق برای دستیابی به یک توافق نهایی آغاز میشد.
اما چه عواملی باعث شد واشنگتن این پیشنهاد را نپذیرد؟
بر اساس تحلیلهای مطرحشده، یکی از دلایل مخالفت آمریکا این است که تهران در ازای بازگشایی تنگه هرمز، خواستار رفع محاصره، تعلیق تحریمها و بازگرداندن داراییهای بلوکهشده ایران شده است؛ امتیازاتی که میتواند بخش مهمی از اهرمهای فشار واشنگتن در پروندههایی مانند برنامه هستهای، موشکی و مسائل منطقهای را از بین ببرد.
دیوید دیروش، مقام پیشین وزارت دفاع آمریکا، پیشنهاد ایران را نامتوازن دانسته و گفته است تهران خواستار رفع همه تحریمها پیش از آغاز مذاکرات اصلی است. به گفته او، چارچوب مناسبتر میتواند رفع محاصره دریایی در برابر آزادی تردد از تنگه باشد، در حالی که تحریمها برای مذاکرات درباره سایر پروندهها حفظ شوند.
سلیم زخور، پژوهشگر سیاسی نیز در گفتوگو با الجزیره، ابراز عقیده کرد: واشنگتن بر این باور است که محاصره دریایی فشار قابل توجهی بر ایران وارد کرده و تهران با پیشنهاد بازگشایی هرمز تلاش دارد بخشی از امتیازات تفاهمهای قبلی را احیا کند.
زخور همچنین میگوید آمریکا بهدنبال توافقی جامع و مرحلهبندیشده با سازوکارهای مشخص راستیآزمایی است تا به گفته او، خلأهای موجود در تفاهمهای قبلی تکرار نشود. به اعتقاد وی، موضوع داراییهای بلوکهشده ایران نیز میتواند در چارچوب امتیازات متقابل در مراحل بعدی مذاکرات مطرح شود.
در بعد اقتصادی نیز ترامپ بر تأثیر فشارهای دریایی و تحریمها بر اقتصاد ایران تأکید دارد. دیروش مدعی شده است افزایش تورم مواد غذایی و افت ارزش پول ایران از پیامدهای این فشارها بوده، هرچند به گفته او، بازارهای جهانی برخلاف برخی پیشبینیها با شوک گستردهای مواجه نشدهاند.
ترامپ همچنین بر این ارزیابی تکیه دارد که آمریکا توانسته توانمندیهای پدافندی و دریایی ایران را تضعیف و ظرفیت این کشور برای انجام حملات موشکی گسترده را محدود کند.
در همین حال، برخی تحلیلها موضع ترامپ را با نگاه او به دستاوردهای دوره ریاستجمهوریاش مرتبط میدانند. بر اساس این تحلیلها، ترامپ ممکن است بهدنبال ثبت یک توافق بزرگ در سیاست خارجی و دستیابی به نتیجهای فراتر از تفاهمهای قبلی باشد.
با این حال، رد پیشنهاد فعلی ایران به معنای پایان کامل مسیر دیپلماسی نیست. تحلیلگران معتقدند توصیف این پیشنهاد بهعنوان «غیرقابل قبول»، همچنان امکان ارائه پیشنهادهای جدید و ادامه رایزنیها برای یافتن نقاط مشترک را باقی میگذارد.
در سوی دیگر، عاطفه طغیانی، استاد دانشگاه و تحلیلگر سیاسی ایرانی در گفتوگو با الجزیره، فشارهای اسرائیل را یکی از عوامل احتمالی مؤثر بر موضع آمریکا دانسته است. به گفته او، در تهران این نگرانی وجود دارد که حتی در صورت ارائه امتیازات بیشتر، مطالبات واشنگتن از پرونده هستهای فراتر رفته و موضوعاتی مانند برنامه موشکی را نیز دربر بگیرد.
این تحولات در شرایطی رخ میدهد که طی حدود دو هفته گذشته، سطح درگیریهای میدانی میان دو طرف نسبتاً کاهش یافته، اما تنش همچنان پابرجاست. مقامهای نظامی ایران نیز هشدار دادهاند هرگونه اقدام نظامی جدید آمریکا با واکنشی شدیدتر و در دامنه جغرافیایی گستردهتر روبهرو خواهد شد.
به این ترتیب، پیشنهاد ایران درباره تنگه هرمز اکنون به یکی از محورهای اصلی رایزنیهای تهران و واشنگتن تبدیل شده است؛ پیشنهادی که ایران آن را به مجموعهای از اقدامات متقابل پیوند زده، اما آمریکا خواهان حفظ اهرمهای فشار خود و تفکیک موضوع هرمز از سایر پروندههای مورد اختلاف است.
