سامانه‌های هشدار اضطراری در روسیه و اوکراین بامداد دوشنبه هدف حملات سایبری قرار گرفتند و پیام‌هایی جعلی درباره حملات هسته‌ای، تهدیدهای شیمیایی و حتی نبرد خیابانی برای کاربران ارسال کردند. مقام‌های دو کشور وقوع این حملات را تأیید کرده‌اند، اما هنوز مشخص نیست که این دو رویداد به یکدیگر مرتبط بوده‌اند یا نه. با وجود شدت هشدارهای منتشرشده، به نظر می‌رسد بسیاری از شهروندان فریب پیام‌ها را نخورده‌اند؛ اتفاقی که در کنار موجی از شوخی‌ها و تصاویر طنز در شبکه‌های اجتماعی، نگرانی تازه‌ای درباره امنیت زیرساخت‌های اطلاع‌رسانی در شرایط جنگی ایجاد کرده است.
هشدارهای جعلی درباره جنگ هسته‌ای و شیمیایی در اوکراین
نخستین نشانه‌های حمله در اپلیکیشن عمومی هشدار حملات هوایی اوکراین ظاهر شد. اواخر یکشنبه شب، پیام‌هایی در این سامانه منتشر شد که مدعی بودند کی‌یف، پایتخت اوکراین و مناطق دیگری از کشور با هشدار هسته‌ای و شیمیایی روبه‌رو شده‌اند. در برخی پیام‌ها حتی از احتمال وقوع درگیری‌های مسلحانه در خیابان‌ها صحبت شده بود.
پیام جعلی دیگری نیز اعلام می‌کرد که روسیه موشک فراصوت «اورشنیک» را به کار گرفته است؛ موشکی که نام آن در ماه‌های اخیر در ارتباط با توان نظامی روسیه مطرح شده است. انتشار چنین اخباری در سامانه‌ای که شهروندان برای دریافت هشدارهای واقعی درباره موشک‌ها و پهپادها به آن اعتماد می‌کنند، می‌توانست موجب سردرگمی گسترده شود.
نیروی هوایی اوکراین در پیامی در تلگرام اعلام کرد که اپلیکیشن هشدار حملات هوایی ظاهراً تحت تأثیر نفوذ دشمن قرار گرفته است. این نهاد به‌صراحت تأکید کرد: «هیچ تهدید پرتوی وجود ندارد.» همچنین از مردم خواست آرامش خود را حفظ کنند و اطلاعیه‌های رسمی را از کانال‌های معتبر دنبال کنند.
این اختلال در شرایطی رخ داد که اپلیکیشن اوکراینی به‌تازگی به‌روزرسانی شده بود تا حرکت پهپادها را به‌صورت زنده به کاربران نشان دهد. قابلیت تازه‌ای که قرار بود آگاهی عمومی از تهدیدهای هوایی را افزایش دهد، اکنون اهمیت حفاظت از داده‌ها و اعتبار اطلاعات منتشرشده در چنین سامانه‌هایی را بیش از پیش برجسته کرده است.
استپان تاناسیچوک، مسئول پروژه هشدار حملات هوایی اوکراین روز دوشنبه اعلام کرد که روند بازگرداندن عملکرد اپلیکیشن به وضعیت عادی به‌تدریج در حال انجام است. به گفته او، سطوح جدید هشدار زرد و قرمز در نقشه سامانه نیز در دسترس قرار گرفته‌اند. تاناسیچوک در اینستاگرام نوشت که تیم فنی اقدامات امنیتی بیشتری را برای جلوگیری از تکرار چنین حوادثی در نظر گرفته است. او همچنین از نگرانی و دردسر غیرضروری‌ای که این اتفاق برای کاربران ایجاد کرده، ابراز تأسف کرد.
حمله گسترده به اپلیکیشن وزارت شرایط اضطراری روسیه
در رویدادی جداگانه، اپلیکیشن تلفن همراه وزارت شرایط اضطراری روسیه، موسوم به «امرکام»، نیز بامداد دوشنبه هدف حمله سایبری گسترده قرار گرفت. خبرگزاری دولتی تاس به نقل از این وزارتخانه گزارش داد که حمله به انتشار اطلاعات نادرست برای شهروندان منجر شده است.
بر اساس اعلام مقام‌های روس، پیام جعلی برای کاربران در ۳۳ منطقه این کشور ارسال شد. در متن هشدار ادعا شده بود که کلاهک‌های هسته‌ای روی سامانه‌های پرتاب «پی-۱» به سوی تمام مناطق روسیه شلیک شده‌اند. این پیام با عباراتی توهین‌آمیز و لحنی تهدیدآمیز همراه بود و می‌توانست در صورت باورپذیرشدن، نگرانی عمومی گسترده‌ای ایجاد کند.
وزارت شرایط اضطراری روسیه بعداً اعلام کرد که اپلیکیشن دوباره فعال شده و انتظار می‌رود تمام قابلیت‌های آن تا پایان روز به وضعیت عادی بازگردد. این وزارتخانه همچنین گفت کارشناسان فنی حادثه را بررسی کرده و آسیب‌پذیری مورد استفاده مهاجم را شناسایی کرده‌اند. با این حال، مقام‌های روس تلاش کردند اهمیت عملیاتی اختلال را محدود جلوه دهند. وزارتخانه یادآوری کرد که هشدارهای اضطراری فقط از طریق اپلیکیشن تلفن همراه ارسال نمی‌شوند و سامانه‌های منطقه‌ای و شهری، آژیرها و بلندگوها، پیامک‌ها و رسانه‌های عمومی نیز برای اطلاع‌رسانی به مردم مورد استفاده قرار می‌گیرند.
دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، روز دوشنبه گفت همه منابع الکترونیکی نهادهای دولتی روسیه همواره در معرض تهدید حملات سایبری قرار دارند. او تاکید کرد که با پیشرفت فناوری‌ها از جمله هوش مصنوعی، خطر حملات سایبری نیز افزایش می‌یابد.
شوخی کاربران در کنار بی‌اعتمادی تازه
با وجود انتشار پیام‌هایی درباره جنگ هسته‌ای، به نظر می‌رسد شمار زیادی از کاربران این هشدارها را باور نکرده‌اند. واکنش‌ها در شبکه‌های اجتماعی بیشتر ترکیبی از تمسخر، ناباوری و نگرانی درباره امنیت سامانه‌های رسمی بود. یک کاربر روس اعلام کرد اپلیکیشن امرکام را از تلفن خود حذف کرده و دیگر قصد ندارد چنین برنامه‌ای را نصب کند. او پرسید چگونه ممکن است سامانه‌ای با چنین اهمیت حیاتی در برابر حملات سایبری آسیب‌پذیر باقی بماند و تاکید کرد که هرچند پیام منتشرشده آشکارا بی‌معنا به نظر می‌رسید، اما اگر واقعی بود چه اتفاقی می‌افتاد؟
یکی دیگر از کاربران این پیام را چنان غیرقابل‌باور توصیف کرد که نمی‌شد آن را هشدار واقعی دانست. کاربر دیگری نیز با تعجب نوشت که چگونه وزارت شرایط اضطراری اجازه داده است چنین سامانه‌ای هک شود. در واکنشی طنزآمیز، فردی در شبکه اجتماعی تردز گفت پس از بیدارشدن و دیدن انبوه پیام‌ها درباره هشدار، خوشحال شده که خبر جعلی بوده است.
برخی کاربران حتی شوخی کردند که پیام هشدار برای همه ارسال نشده و گویا فقط افراد خاصی در فهرست دریافت آن قرار داشته‌اند. یکی از آن‌ها نوشت: «این اطلاعات برای افراد برگزیده رزرو شده بود؛ نگران نباشید، آن‌قدر مهم نیستید که هک شوید.» در کی‌یف نیز یکی از ساکنان در واکنش به هشدار جعلی درباره درگیری خیابانی، با اشاره به سابقه ورزشی شهردار شهر نوشت: «خوب است که شهردار ما بوکسور است.»
با این همه، شوخی‌های کاربران به معنای بی‌اهمیت‌بودن ماجرا نیست. برخی شهروندان روس و اوکراینی گفته‌اند این حادثه اعتمادشان به هشدارهای رسمی را کاهش داده است. در شرایطی که مردم برای تشخیص خطر واقعی به اطلاع‌رسانی سریع و دقیق وابسته‌اند، حتی یک پیام جعلی می‌تواند اعتبار کل سامانه را زیر سؤال ببرد.
اهمیت این حملات زمانی بیشتر می‌شود که دو کشور همچنان درگیر تبادل حملات موشکی و پهپادی هستند و تلاش‌های آمریکا برای میانجیگری و پایان‌دادن به جنگ ادامه دارد. در چنین شرایطی، سامانه‌های هشدار عمومی بخشی حیاتی از زیرساخت حفاظت از غیرنظامیان محسوب می‌شوند؛ زیرا شهروندان برای تشخیص زمان پناه‌گرفتن و دورشدن از مناطق خطرناک به آن‌ها اتکا دارند.
استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا، روز دوشنبه اعلام کرد که واشنگتن مذاکرات کارشناسی میان اوکراین و روسیه را از ۱۰ تا ۱۱ نوامبر در ابوظبی میانجیگری خواهد کرد. او همچنین در شبکه اجتماعی ایکس نوشت مذاکره‌کنندگان آمریکایی در همین هفته با نمایندگان فرانسه، آلمان، بریتانیا، اتحادیه اروپا و ناتو در بروکسل دیدار خواهند کرد تا درباره تضمین‌های امنیتی اوکراین گفت‌وگو کنند.
