معتقدم احتمال برگزاری نشست سه‌جانبه دونالد ترامپ، شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین در حاشیه اجلاس هفته آینده همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) در شنژن چین، بحث‌های گسترده‌ای درباره آینده دیپلماسی قدرت‌های بزرگ برانگیخته است. پیشنهاد اولیه این دیدار، به گزارش وال‌استریت ژورنال از سوی پوتین مطرح شده و هدف آن گفت‌وگو درباره پایان جنگ اوکراین عنوان شده است؛ هرچند هنوز برنامه قطعی برای برگزاری آن اعلام نشده است.
از نظر من با وجود نگرانی‌های موجه درباره احتمال کنار گذاشته شدن متحدان آمریکا از مذاکرات، ترامپ باید از این فرصت برای آغاز گفت‌وگوی مستقیم با رهبران چین و روسیه استفاده کند. به باور من، چنین نشستی احتمالاً به توافق‌های بزرگ منجر نخواهد شد، اما می‌تواند زمینه‌ای برای همکاری محدود در موضوعاتی مانند شبه‌جزیره کره، اوکراین، ایران و کنترل تسلیحات فراهم کند.
نگرانی از تکرار تجربه یالتا
احتمال دیدار سه رهبر با واکنش‌های انتقادی در غرب روبه‌رو شده است. رادوسواف سیکورسکی، وزیر خارجه لهستان درباره تکرار تجربه کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ هشدار داده است؛ نشستی که در آن رهبران آمریکا و بریتانیا با خواسته‌های ژوزف استالین درباره نفوذ شوروی در اروپای شرقی روبه‌رو شدند.
کریس کونز، سناتور آمریکا نیز تأکید کرده است که هیچ مذاکره‌ای درباره آینده اوکراین نباید بدون حضور نمایندگان این کشور انجام شود. این نگرانی‌ها به سابقه ترامپ در نزدیک شدن به رهبران اقتدارگرا و هم‌زمان فاصله گرفتن از برخی متحدان دموکراتیک آمریکا مربوط است.
من معتقدم ترامپ، در صورت شرکت در نشست، نباید درباره آینده اوکراین بدون مشارکت کی‌یف تصمیم بگیرد یا در موضوع تایوان امتیازی به پکن بدهد. با این حال، من معتقدم تعامل مستقیم با رهبران چین و روسیه برای مدیریت رقابت ژئوپلیتیکی ضروری است.
ایده ایجاد سازوکاری برای همکاری قدرت‌های بزرگ
من با ارجاع به ایده‌ای که پیش‌تر در مقاله‌ای مشترک با ریچارد هاس در سال ۲۰۲۱ مطرح کرده بودم، از ضرورت شکل‌گیری نوعی «کنسرت جهانی» سخن می‌گویم؛ سازوکاری غیررسمی با الهام از کنسرت اروپا در قرن نوزدهم که قدرت‌های اثرگذار را برای مدیریت رقابت و همکاری در مسائل بین‌المللی گرد هم می‌آورد.
در طرح پیشنهادی من، علاوه بر آمریکا، چین و روسیه، کشورهایی مانند هند و ژاپن، اتحادیه اروپا و نمایندگانی از آفریقا، آمریکای لاتین، خاورمیانه و جنوب شرق آسیا نیز حضور خواهند داشت. چنین ساختاری برخلاف نهادهایی با قواعد الزام‌آور، بر توافق‌سازی غیررسمی و همکاری میان کشورهایی با نظام‌های سیاسی متفاوت تکیه می‌کند.
با این حال، تأکید می‌کنم که شرایط کنونی برای ایجاد چنین سازوکاری مناسب نیست. حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ و حمایت چین از مسکو، همراه با رویکرد یک‌جانبه‌گرایانه دولت ترامپ، مانع شکل‌گیری اعتماد و تعهد مشترک به حفظ وضع موجود و حل مسالمت‌آمیز اختلاف‌ها شده است. از نگاه من، اهمیت نشست احتمالی شنژن بیشتر در ایجاد سابقه‌ای برای گفت‌وگوهای آینده است.
شبه‌جزیره کره؛ زمینه‌ای برای همکاری سه‌جانبه
من شبه‌جزیره کره را یکی از حوزه‌هایی می‌دانم که امکان همکاری میان واشنگتن، پکن و مسکو در آن بیشتر است. لی جائه‌میونگ، رئیس‌جمهور کره جنوبی، در مجمع عمومی سازمان ملل در سپتامبر طرحی برای عادی‌سازی روابط با کره شمالی ارائه کرد. این طرح از جمله، جایگزینی آتش‌بس سال ۱۹۵۳ با نوعی سازوکار صلح را پیشنهاد می‌کند که بر احترام متقابل به نظام‌های سیاسی و پذیرش اختلاف‌ها استوار باشد. او همچنین از رویکردی مرحله‌ای برای خلع سلاح هسته‌ای کره شمالی حمایت کرده است: ابتدا توقف توسعه تسلیحات و سپس کاهش تدریجی زرادخانه هسته‌ای و موشک‌های بالستیک پیونگ‌یانگ.
من معتقدم هر سه قدرت می‌توانند از ثبات در شبه‌جزیره کره سود ببرند. ترامپ نیز خواهان کاهش تنش‌ها است و در پی دیدار با کیم جونگ اون، رهبر کره شمالی بوده است. به همین دلیل، پیشنهاد می‌کنم رهبران آمریکا، چین و روسیه از توقف توسعه تسلیحات هسته‌ای کره شمالی حمایت مشترک کنند.
اوکراین؛ اهرم فشار چین بر مسکو
من احتمال پیشرفت در مذاکرات پایان جنگ اوکراین را کمتر از پرونده کره می‌دانم، اما آن را منتفی نمی‌دانم. من معتقدم چین ابزارهای قابل توجهی برای اثرگذاری بر تصمیم‌های کرملین در اختیار دارد؛ از جمله می‌توان به حمایت دیپلماتیک از روسیه، خرید بخش بزرگی از نفت و گاز این کشور و تأمین کالاهای دومنظوره مانند نیمه‌رساناها و ماشین‌آلات مورد استفاده در صنایع تسلیحاتی روسیه اشاره کرد.
به باور من، ترامپ می‌تواند از نشست با شی برای ترغیب پکن به اعمال فشار بر پوتین استفاده کند. من همچنین به هزینه‌های فزاینده جنگ برای روسیه از جمله آسیب به بخش نفت و شبکه‌های لجستیکی در پی حملات پهپادی اوکراین، کمبود برخی کالاها و تلفات سنگین نظامی اشاره می‌کنم.
پیشنهاد من برای آغاز کاهش تنش، توافقی میان روسیه و اوکراین با میانجی‌گری و نظارت آمریکا و چین است تا حملات به تأسیسات انرژی، زیرساخت‌ها، اهداف غیرنظامی و کشتیرانی تجاری متوقف شود. همچنین دو رهبر می‌توانند از پوتین بخواهند از اقداماتی که خطر گسترش جنگ را افزایش می‌دهد خودداری کند.
ایران؛ منافع مشترک چین در کاهش تنش
موضوع ایران نیز از محورهای پیشنهادی من برای گفت‌وگوی سه‌جانبه است. من جنگی را که آمریکا و اسرائیل علیه ایران آغاز کرده‌اند، بحرانی می‌دانم که موجب بی‌ثباتی منطقه‌ای و افزایش قیمت نفت شده و برای آمریکا هزینه‌های اقتصادی و سیاسی به همراه داشته است.
به نظر من، چین و روسیه تاکنون از کمک به پایان جنگ استقبال نکرده‌اند و هر دو از گرفتار شدن آمریکا در یک درگیری طولانی سود سیاسی می‌برند. من گمان می‌کنم پکن همچنان نفت ایران را خریداری می‌کند و در زمینه اطلاعات نظامی و کالاهای دومنظوره به تهران کمک می‌کند؛ مسکو نیز احتمل دارد، داده‌های ماهواره‌ای، مهمات، فناوری پهپادی و پشتیبانی لجستیکی در اختیار ایران قرار دهد.
با این حال، معتقدم افزایش قیمت انرژی برای چین، به‌عنوان بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان، هزینه‌زاست. کاهش ذخایر نفتی این کشور و وابستگی اقتصاد آن به تجارت جهانی می‌تواند پکن را به همکاری برای تثبیت صادرات انرژی از خاورمیانه ترغیب کند.
بر همین اساس، پیشنهاد می‌کنم ترامپ از شی بخواهد جریان انتقال فناوری‌های دومنظوره به ایران را متوقف یا دست‌کم محدود کند و پکن نیز تهران را به مذاکرات مبتنی بر احترام متقابل و رفع تهاجمات برای پایان درگیری تشویق کند. چنین مذاکراتی می‌تواند با ارائه برخی تسهیلات اقتصادی به ایران، در چارچوب توافقی گسترده‌تر مبتنی بر حقوق هسته‌ای ایران و لغو تحریم‌ها همراه شود.
کنترل تسلیحات هسته‌ای؛ موضوعی فراتر از سه بحران منطقه‌ای
یکی دیگر از محورهای پیشنهادی من، آغاز مذاکرات کنترل تسلیحات هسته‌ای میان آمریکا، روسیه و چین است. با پایان پیمان نیواستارت در فوریه، توافق الزام‌آوری برای محدود کردن زرادخانه‌های راهبردی آمریکا و روسیه باقی نمانده و سازوکارهای بازرسی، تبادل اطلاعات و اطلاع‌رسانی درباره رزمایش‌های هسته‌ای نیز از میان رفته‌اند.
چین تاکنون از مشارکت در مذاکرات کنترل تسلیحات خودداری کرده و استدلال کرده است که زرادخانه‌اش بسیار کوچک‌تر از زرادخانه‌های آمریکا و روسیه است. اما با استناد به برآورد پنتاگون می‌گویم چین ممکن است تا سال ۲۰۳۰ بیش از هزار کلاهک هسته‌ای عملیاتی داشته باشد؛ در حالی که آمریکا و روسیه هر کدام حدود هزار و ۸۰۰ کلاهک عملیاتی در اختیار دارند.
پیشنهاد می‌کنم نشست شنژن دست‌کم آغازگر گفت‌وگو درباره محدودیت زرادخانه‌ها، تماس‌های نظامی، سازوکارهای مدیریت بحران و اطلاع‌رسانی درباره رزمایش‌ها باشد.
