فصل اول: طلوع
ابوبکر محمد رازی فرزند زکریا در ماه شعبان سال ۲۸۵ هجری قمری؛ ۲۴۴ خورشیدی در مهد علم و دانش ولادت یافت. زادگاه وی که کتابهای یکی از کتابخانههای عمومی آن در قرن چهارم هجری به ده هزار جلد میرسید شهر ری است که در آن زمان به ملک عالمان و ادیبان و کرسی مجالس علم و ادب وفلسفه شهره بود.
در دوران نوجوانی رازی با موسیقی روحش را پروراند و به طور تخصصی به نواختن نی یا عود پرداخت. سپس به کیمیاگری گرایش یافت. کنجکاوی و میل به دانستن، گرایش رازی به کیمیا برای تحقق رویاها و بلند پروازیهایش را به سوی حقیقتی جهت داد که علم شیمی نام گرفت.
رازی حدوداً ۴۰ ساله بود که برای درمان التهاب چشمانش که ناشی از کار با مواد شیمیایی و بخارات آنها بود نزد طبیب رفت و در همانجا بود که وقتی با ۵۰۰ دینار هزینهی تحمیل شده مواجه شد تصمیم به مطالعهی طب گرفت.(مسلم بدانید اگر رازی در روزگار ما میزیست علاوه بر طب، یادگیری مکانیک خودرو، تعمیر تلفن همراه، نصب هرگونه سخت افزار و نرم افزار رایانهای و … را نیز مجدانه پیگیری مینمود.)
رازی برای رسیدن به کیمیای طب ابتدا پیشنیازهایی را در همان ری فراگرفت از جمله؛ ریاضیات، اخترشناسی، مقدمات فلسفه و ادب(که بسیار جالب توجه و آمورزنده است.)
از آنجا که روحیهی کمال طلبانهی ایدآلگرایانهی ایرانیان در رازی نیز وجود داشت برای تحصیل علم رهسپار بغداد شد تا در بهترین دانشگاه پزشکی زمان خود که به دست ایرانیان ساخته شده بود و اداره میشد طب بیاموزد و در همان بغداد به کمال طب دست یافت و از این رو به ریاست بیمارستان معتضدی بغداد منتسب شد.
سپس به زادگاه خود بازگشت و کار طبابت را در کنار تربیت دانشجو، تالیف کتاب و ادارهی بیمارستان ری دنبال کرد و با دلسوزی و ملاطفت نسبت به فقرا و بینوایان بر خلاف پزشکان هم عصرش که وقت خود را صرف درمان امرا و پادشاهان مینمودند، تلاش میکرد تا به درمان مردم عادی بپردازد و برای بیماریهای آنها راه علاج بیابد.
فصل دوم: درخشش
رازی را میتوان بنیانگذار شیمی نوین دانست چراکه رازی از نخستین افرادی است که مواد را در دو گروه فلز و شبه فلز تقسیم بندی کرد.
رازی همچنین در سیستماتیک نیز صاحب نظر بوده است و اجسام را در ۳ دستهی جمادی، نباتی و حیوانی تقسیم بندی کرده است.
علاوه بر کشف الکل و جوهرگوگرد توانست از ترکیب مس با سرکه، زنگار(استات مس) تهیه کند و از آن به عنوان مادهی ضدعفونی کننده استفاده کند. از دستاوردهای وی روشی است که برای تهیهی اسید کلریدریک و اسیدهای دیگر به کار میبرد و در آن از اثر دادن باز بر نمک آن اسید استفاده میکرد. تهیهی اسید سیتریک از نارنج و آرسنیک از زرنیخ و کاربرد آن به عنوان مرگ موش از دستاوردهای دیگر رازی است.
اگرچه رازی در درمان بیمارهایش، درمان دارویی را به عنوان آخرین ابزار درمانی به کار میبرد و تلاش میکرد تا با رژیم درمانی بیمار را نجات دهد و در این زمینه نیز خود میگوید که: «هرگاه طبیبی موفق شد بیمارش را با غذا درمان کند به کمال پزشکی رسیده»، اما وی نخستین پزشکی است که به تهیهی داروهای آلکالوئیدی میپردازد و بعد از آزمایش آنها روی نمونههای غیر انسانی از این داروها نیز به موقع و به جا در درمان بیمارانش بهره میگیرد.
رازی به دنبال مطالعاتش بر روی آبله مرغان توانست برای نخستین بار ایمنی اکتسابی را تعریف و توصیف کند. در مورد این بیماری به این نتیجه رسید که: «زمانی که فردی به این بیماری مبتلا میشود میتواند آن را به فردی دیگر منتقل کند و اگر از آن نجات یابد بار دیگر به آن مبتلا نخواهد شد. »
در آموزش پزشکی رازی با روی آوردن به تشریح جانورانی نظیر میمون و خرگوش شیوهای نوین را بنا نهاد.
از دیگر ابداعات جالب توجه رازی در پزشکی استفاده از پنبه است. وی برای جلوگیری از ایجاد زخم در بیماران مبتلا به آبله از آن استفاده کرد و آن را برای مراقبت از چشم، گلو، پلک، گوش و بینی توصیه کرده است.
در زمینهی اداره و مدیریت بیمارستان یکی از نوآوریهای وی تاسیس بخش بیماران روانی در بیمارستان معتضدی بغداد بوده است.
فصل سوم: ثمرات
گرچه رازی در سال ۳۰۴ خورشیدی؛ ۳۱۳ هجری قمری در زادگاهش چشم از جهان فروبست اما خورشید نبوغ رازی با آثار ماندگارش همیشه بر تاریخ علم میتابد. رازی مؤلف و پژوهشگر پرکاری بود. طبق فهرستی که ابوریحان بیرونی در کتاب «فهرست کتب رازی» ارائه کرده ۱۸۴ عنوان کتاب در زمینههای مختلف است که ۵۶ کتاب مرتبط با طب، طبیعیات، ۳۳ کتاب؛ منطق، ۷ کتاب؛ ریاضیات و اخترشناسی، ۱۰ کتاب؛ تفسیر و تخلیص کتابهای فلسفی و پزشکی دیگران، ۷ کتاب؛ علوم فلسفی و تخمینی، ۱۷ کتاب؛ ماوراءالطبیعه، ۶ کتاب؛ الهیات، ۱۴ کتاب؛ کیمیا، ۲۲ کتاب؛ کفریات، ۲ کتاب و فنون مختلفه، ۱۰ کتاب.
۱. جامع کبیر(الحاوی): این کتاب بزرگترین دانشنامهی پزشکی است. رازی در آن نظریههای پزشکی طبیبان پیش از خود را باذکر منبع و بدون تغییر گردآوری کرده است. ابوعلی سینا در تالیف قانون از این کتاب بهرهی فراوان برده است. این کتاب در ۱۲۹۷ میلادی به لاتین ترجمه شده و بارها در اروپا تجدید چاپ گردید و جز کتابهای دانشکده پزشکی پاریس در ۱۳۹۵ بود.
۲. الکناش منصوری: زمانی که رازی به در خواست ابوصالح منصوربن اسحاق سامانی، والی ری به زادگاه خود بازگشت و ریاست بیمارستان ری را به عهده گرفت این کتاب را به نام وی نوشت. در این کتاب رازی از تشریح استخوانها وعضلات، مغز، قلب، چشم، کلیه و مثانه، دستگاه گوارش، ستون فقرات و زوائد و سوراخهای آن، نخاع و غیره سخن گفته است. در مجموع این کتاب حاوی ۱۰ مقاله در توضیح مفاهیم پایهای پزشکی است و بعد از الحاوی مهمترین کتاب پزشکی وی است. مقالهی ۹ام آن با نام «دربارهی درمان همهی بیماریها از فرق سر تا نوک پا» بسیار مورد توجه بوده است و به طور جداگانه نیز در اروپا به چاپ
رسیده است. این کتاب نخستین کتاب پزشکی چاپ شده به شیوهی گوتنبرگ است.
۳. الجدری و الحصبه(آبله وسرخک): پیرامون آبله و سرخک و شرح تفاوتهای آنها است. همان طور که گفته شد رازی اولین پزشکی است که متوجه تفاوت این دو بیماری شد و به تالیف کتاب دربارهی آن پرداخت. نکتهی جالب در مورد این کتاب شیوهی نگارش آن است که با اصول امروزی مطابقت میکند.
۴. تقاسیم العلل: رازی در این کتاب به دستهبندی و طبقهبندی بیماریها پرداخته و چکیدهای از روشهای درمانی آنها را بیان کرده است.
۵. الفصول(المرشد): چکیدهی پزشکی میباشد.
۶. فی محنه الطبیب و کیف ینبغی ان یکون: به شرح ویژگیهای لازم برای پزشک میپردازد.
۷. برء الساعه: در آن فوریتهای پزشکی را ارائه کرده.
۸. من لایحضره طبیب: روشهای خود درمانی را برای اشخاصی که به پزشک دسترسی ندارند فراهم کرده است.
برخی از کتابهای رازی، به مرض خاصی اختصاص یافته و به شرح تجربیات و مطالعات وی دربارهی آن و روشهای درمانیای که برای آن یافته است پرداخته، از آن جمله کتابهایی در مورد؛ درد روده(کتابی فی القولنج)، نقرس و درد مفاصل(کتابه فی النقرس و اوجاع المفاصل)، بیماریهای فصل پاییز و علت افزایش بیماری در این فصل(فی العله التی صار الخریف ممرضا)، حساسیت و زکام ناشی از گردهی گل در فصل بهار(فی العله التی تحدثالورم و الزکام فی رووس الناس الوقت الورد).
رازی که به تغذیه به عنوان راهی برای درمان و پیشگیری از بیماری توجه داشت کتابهایی نیز در زمینهی علم تغذیه نگاشته از قبیل:
۱. دفع المضار الاغذیه که به نام بهداشت غذایی در عصر حاضر به چاپ رسیده و در زمینهی جلوگیری از زیان غذاها است.
۲. اطمعه المریض؛ دربارهی غذای بیماراست.
۳. تقدیم الفاکهه قبل الطعام و تاخیر منه؛ در باب فواید خوردن میوه پیش و پس از غذا.
۴. منافع الاغذیه و مضارها؛ در آن از خواص گندم، حبوبات، گوشت تازه و خشک، ماهی، آشامیدنیها و … سخن گفته و فصولی راجع به اشتها، هضم غذا، ورزش، پرهیزهای غذایی و مسمومیتهای غذایی دارد.
در زمینهی دارو و داروسازی کتابهای زیر را برجای نهاده:
• القرابازین الکبیر و القرابازین الصغیر: داروهایی را که پزشکان باید با آنها آشنا باشند را معرفی میکند.
• الادویه المسهله الموجود فی کل مکان: پیرامون داروهایی که دسترسی به آنها راحت است میباشد.
فصل چهارم: نام و نشان رازی
رازی پزشک کیمیایی و فیلسوف نامدار که چیز زیادی از زندگانی او دانسته نیست. طبق قول ابوریحان بیرونی در ماه شعبان سال ۲۵۱ق _ ۸۶۵م در ری زاده شد. نام نیای رازی یحیی بوده است و بدین نام و نسب “ابوبکرمحمدبن زکریا بن یحیی الرازی” یاد کرده است. در بعضی از منابع، پیشه زرگری اولین کار رازی شمرده شده است. گفته میشود که وی در روم شوشههای طلا معامله میکرد و شناخت کیمیا در نزد وی از همین داستان نتیجه گرفته شده است و بعدها رازی به طب پرداخته است.
استادان زکریای رازی
مورخان طب و فلسفه در قدیم به تفاریق استادان رازی را سه تن یاد کردهاند:
ابن ربن طبری: زکریا در طب شاگرد وی بوده است.
ابوزیذ بلخی: حکیم زکریای رازی در فلسفه شاگرد وی بوده است.
ابوالعباس محمد بن نیشابوری: استاد محمد بن زکریا رازی در حکمت مادی(ماترلیسیم) یا گیتیشناسی بوده است. دانش شیمی و رازی رازی، پزشک و طبیعت شناس بزرگ ایرانی را پدر شیمی یاد کردهاند، از آن رو که دانش کیمیایی کهن را به علم شیمی نوین دگرگون ساخت. ابن ندیم از قول رازی گفته است: “روا نباشد که دانش فلسفه را درست دانست و مرد دانشمند را فیلسوف شمرد، اگر دانش کیمیا در وی درست نباشد و آن را نداند. ”
فصل پنجم: مکتب کیمیا
رازی مکتب جدیدی در علم کیمیا تأسیس کرده که آن را میتوان مکتب کیمیای تجربی و علمی نامید. ژولیوس روسکا دانشمند برجستهای که در شناسایی کیمیا(شیمی) رازی به دنیای علم بیشتر سهم و جهد مبذول داشته، رازی را پدر شیمی علمی و بانی مکتب جدیدی در علم دانسته، شایان توجه و اهمیت است که قبلا این لقب را به دانشمند بلند پایه فرانسوی لاوازیه داده بودند. به هر حال آنچه مسلم است تأثیر فرهنگ ایرانی دوران ساسانی در پیشرفت علوم دوران اسلامی و از جمله کیمیاست که در نتیجه موجب پیشرفت علم شیمی امروزه شده است.
فصل ششم: نظریه اتمی و رازی
در فرآیند دانش کیمیا به علم شیمی توسط رازی، نکتهای که از نظر محققان و مورخان علم، ثابت گشته، نگرش “ذره یابی” یا اتمسیتی رازی است. کیمیاگران، قائل به تبدیل عناصر به یکدیگر بودهاند و این نگرش موافق با نظریه ارسطویی است که عناصر را تغییرپذیر یعنی قابل تبدیل به یکدیگر میداند. لیکن از نظر ذره گرایان عناصر غیر قابل تبدیل به یکدیگرند و نظر رازی هم مبتنی بر تبدیل ناپذیری آنهاست و همین علت کلی در روند تحول کیمیایی کهن به شیمی نوین بوده است. به تعبیر تاریخی زکریا، “کیمیا” ارسطویی بوده است و “شیمی” دموکریتی است. به عبارت دیگر، شیمی علمی رازی، مرهون نگرش ذرهگرایی
است، چنانچه همین نظریه را بیرونی در علم “فیزیک” کار است و بسط داد.
در اروپا فرضیه اتمی را “دانیل سرت” Daniel Seer در سال ۱۶۱۹ از فلاسفه یونانی گرفت که بعدها “روبرت بویل” آن را در نظریه خود راجع به عنصرها گنجاند. با آنکه نظریه بویل با دیدگاههای کیمیاگران قدیم تفاوت آشکار دارد نباید گذشت که از زمان فیلسوفان کهن تا زمان او، تنها رازی قائل به اتمی بودن ماده و بقاء و قدمت آن بوده است و با ان که نظریه رازی با مال بویل و یا نگرش نوین تفاوت دارد، لیکن به نظریات دانشمندان شیمی و فیزیک امروزی نزدیک است.
اکتشافات رازی در شیمی
رازی توانست مواد شیمیایی چندی از جمله الکل و اسید سولفوریک(زیت الزاج) و جز اینها را کشف کرد.
ارتباط رازی با دیگر دانشها
رازی در علوم طبیعی و از جمله فیزیک تبحر داشته است. ابوریحان بیرونی و عمر خیام نیشابوری، بررسیها و پژوهشهای خود را از جمله در چگالسنجی زر و سیم مرهون دانش “رازی” هستند. رازی در علوم فیزیولوژی و کالبدشکافی، جانورشناسی، گیاه شناسی، کانیشناسی، زمین شناسی، هواشناسی و نورشناسی دست داشته است.
منبع:تبیان و...
