اهمیت عبور و مرور و نقش آن در زندگی روزمره انسانها بر کسی پوشیده نیست. رفتوآمد ایمن و منظم، نهتنها بر اقتصاد و سلامت افراد اثر میگذارد، بلکه کیفیت روابط اجتماعی و نظم عمومی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. با افزایش استفاده از خودروهای شخصی، خیابانها و جادهها به یکی از اصلیترین فضاهای تعامل اجتماعی تبدیل شدهاند؛ فضاهایی که در آنها رعایت یا عدم رعایت قانون، مستقیماً با جان و سلامت افراد گره خورده است. قوانین راهنمایی و رانندگی برای پیشگیری از رفتارهای پرخطر طراحی شدهاند، اما صرف وجود قانون به معنای اجرای کامل آن نیست. رفتار رانندگان در عمل نشان میدهد که فاصلهای میان قانون نوشتهشده و قانون اجراشده وجود دارد؛ فاصلهای که میتواند پیامدهای سنگینی مانند تصادف، جراحت و مرگ به دنبال داشته باشد.
از سوی دیگر، رفتار ترافیکی بخشی از فرهنگ عمومی هر جامعه به شمار میرود. این رفتارها نشان میدهند افراد تا چه اندازه خود را ملزم به رعایت هنجارها و قواعد جمعی میدانند. در بسیاری از کشورها، تخلفات رانندگی یکی از اصلیترین عوامل تصادفات جادهای شناخته میشود. گزارشهای جهانی نیز حاکی از آن است که سالانه بیش از یک میلیون نفر در اثر حوادث رانندگی جان خود را از دست میدهند و میلیونها نفر دچار آسیبهای جسمی میشوند. نکته نگرانکننده آن است که بخش عمده این تلفات در کشورهای کمدرآمد و با درآمد متوسط رخ میدهد؛ کشورهایی که سهم کمتری از خودروهای جهان را دارند، اما بار سنگینتری از پیامدهای ناایمنی جادهای را تحمل میکنند. این شرایط، ضرورت بررسی عمیقتر دلایل تخلفات رانندگی را دوچندان میکند.
در همین راستا، اکبر علیوردینیا، استاد جامعهشناسی دانشکده علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه مازندران، به همراه دو نفر از همکاران دانشگاهی خود، پژوهشی را با محور بررسی اجتماعی تخلفات رانندگی انجام دادهاند. این پژوهش با تمرکز بر شهروندان استان مازندران و با الهام از رویکردهای جامعهشناختی، تلاش کرده است نشان دهد که چرا برخی رانندگان به قوانین بیتوجهی میکنند. پژوهشگران به دنبال درک این موضوع بودهاند که چگونه نگرشها، اخلاق فردی، شرایط محیطی و تجربههای روزمره افراد میتواند بر رفتار رانندگی آنها اثر بگذارد.
ابزار اصلی گردآوری دادهها در این تحقیق، پرسشنامه بود و ۴۰۰ نفر از افراد بالای ۱۸ سال دارای گواهینامه رانندگی در استان مازندران در آن شرکت داشتند. پرسشنامهها اطلاعاتی درباره نوع تخلفات، نگرش افراد به قوانین، تجربههای قبلی آنها از جریمه یا عدم جریمه و همچنین برداشت آنها از محیط رانندگی را جمعآوری کردند. سپس دادهها با روشهای آماری تحلیل شد تا ارتباط میان عوامل مختلف و میزان تخلف مشخص شود.
یافتههای این مطالعه نشان دادند که در میان تخلفات متنوع، استفاده از تلفن همراه هنگام رانندگی بیشترین فراوانی را در دو سال اخیر داشته است. در مقابل، عبور از چراغ قرمز کمترین میزان تخلف گزارششده را به خود اختصاص داده است.
نتایج تحلیلها که در فصلنامه «مسائل اجتماعی ایران» وابسته به دانشگاه خوارزمی منتشر شدهاند، بیانگر آن بود که عواملی مانند تمایل فردی به قانونشکنی، جرمزا بودن محیط، توجیه ذهنی تخلف و تجربه گریز از مجازات، نقش مهمی در افزایش تخلفات دارند. به زبان ساده، هرچه فرد تخلف را قابل توجیهتر بداند یا احساس کند احتمال مجازات شدن کم است، احتمال قانونشکنی بیشتر میشود.
در بخش نتیجهگیری، پژوهشگران تأکید کردهاند که تخلف رانندگی تنها نتیجه بیاطلاعی از قانون نیست، بلکه به مجموعهای از عوامل فردی و اجتماعی وابسته است. اخلاق شخصی، خودکنترلی و محیط اطراف فرد، همگی در شکلگیری رفتار رانندگی نقش دارند.
اگر فرد در محیطی قرار گیرد که تخلف، عادی تلقی میشود یا نظارت مؤثری وجود ندارد، احتمال بیتوجهی به قانون افزایش مییابد. این یافتهها نشان میدهند که برای کاهش تخلفات، نمیتوان تنها به افزایش جریمهها بسنده کرد.
بر اساس اطلاعات تکمیلی این پژوهش، آموزش و فرهنگسازی، دارای اهمیت بالایی در این زمینه است. آموزش مستمر قوانین راهنمایی و رانندگی، بهویژه از سنین پایین، میتواند به درونی شدن این قوانین کمک کند. مدارس به عنوان یکی از نهادهای اصلی جامعهپذیری، نقش مهمی در شکلگیری رفتار مسئولانه دارند.
همچنین طبق نظر مجریان این تخقیق، رسانههای جمعی میتوانند با آگاهیرسانی، تغییر نگرش و استفاده از چهرههای شناختهشده، به ترویج فرهنگ رانندگی ایمن کمک کنند و از سوی دیگر، افزایش نظارت، استفاده از دوربینهای هوشمند و بهکارگیری روشهای نوین کنترل نیز از دیگر راهکارهای پیشنهادی برای کاهش تخلفات هستند که بایستی مورد توجه ویژه قرار گیرند.
