وال استریت ژورنال با انتشار گزارشی مدعی شد: ماموریت ایالات متحده که از آن تحت عنوان ادعایی «پروژه آزادی» یاد میشود و حالا به شکلی موقت معلق شده، نشان میدهد واشنگتن همچنان میتواند در میدان نبرد تاثیرگذار باشد، اما در عین حال با محدودیتهایی جدی در تغییر وضعیت تنگه روبهرو است. دونالد ترامپ میخواهد ایران در مذاکرات خواستههای او را بپذیرد، در حالی که ایران مصمم است چنین پیروزی را از رئیسجمهوری ایالات متحده دریغ کند.
در عین حال، این عملیات با خطراتی برای نیروهای آمریکایی و همچنین کشتیهای تجاری همراه است؛ کشتیهایی که فعلا تلاش دارند از تنگه هرمز عبور نکنند، مگر آنکه تضمینهای روشنی داشته باشند مبنی بر این که ایران به آنها حمله نخواهد کرد.
ماموریتی بینتیجه و پرهزینه
وال استریت ژورنال در ادامه گزارش خود آورد: عملیات آمریکا در تنگه هرمز خطر واکنش تلافیجویانه ایران را در پی دارد؛ نمونه روشن آن تبادل آتش روز دوشنبه میان طرفین است؛ زمانی که ایران ناوهای جنگی آمریکا را هدف موشکهای کروز خود قرار داد و قایقهای تندرو تهاجمی و پهپادها را به سمت منطقه درگیری فرستاد. مقامهای نظامی آمریکا اعلام کردند که از شناورهای خود و دو کشتی با پرچم آمریکا که از خلیج فارس خارج میشدند بهطور موفقیتآمیز دفاع کردهاند، اما دستکم دو کشتی دیگر هدف قرار گرفتند که یکی از آنها آتش گرفت. اواخر سهشنبه نیز امارات متحده عربی مدعی شد که حملات جدیدی از سوی ایران را رهگیری کرده؛ ادعایی که تهران صراحتا آن را رد کرد.
فارغ از این اخبار، باید گفت هرگونه نتیجه از راهبرد جدید احتمالاً بهکندی حاصل خواهد شد. حتی اگر ماموریت اخیر آمریکا موفق باشد، تعداد کشتیهایی که از تنگه هرمز عبور میکنند فاصله زیادی با بازگشت به سطح عادی پیش از جنگ خواهد داشت؛ سطحی که پیشتر حدود ۱۳۰ کشتی در روز از این آبراه عبور میکردند.
بر اساس شمارش موسسه «اساندپی گلوبال مارکت اینتلیجنس»، در روز دوشنبه — نخستین روز اجرای ابتکار جدید آمریکا — تنها ۶ کشتی از تنگه عبور کردند و تا بعدازظهر سهشنبه نیز فقط یک کشتی از آن گذشته بود. این میزان تردد مشابه یا حتی کمتر از جریان اندک کشتیهایی است که از زمان اعلام بسته شدن تنگه از سوی ایران — در واکنش به کارزار بمباران آمریکا و اسرائیل که از اواخر فوریه آغاز شد — بهطور روزانه از این آبراه عبور کردهاند.
این بدان معناست که برای انسداد تنگه هرمز — که بدترین شوک را به عرضه نفت در تاریخ رقم زده — راهحل سریعی وجود نخواهد داشت؛ خبری نامطلوب برای بازارهای انرژی و دولتها در سراسر جهان.
ترامپ تسلیم شد؟
ناوین داس، تحلیلگر ارشد در شرکت دادههای کالایی و کشتیرانی «کپلر»، در این باره به وال استریت ژورنال گفت: «فکر نمیکنم این اقدام بهطور معناداری چیزی را تغییر دهد. صنعت کشتیرانی هنوز تمایلی برای پذیرش ریسک و بازگشت به تنگه ندارد».
صنعت کشتیرانی نهتنها با خطرات فیزیکی مانند آسیب به خدمه و صدمه یا نابودی کشتیها روبهروست، بلکه ملاحظات دیگری نیز دارد. داس تاکید کرد: «اگر شما عملا از نخستین کسانی باشید که این ریسک را میپذیرید و هدف قرار بگیرید، ریسک اعتباری و لطمه به اعتبارتان هم بسیار برجسته خواهد بود».
با این حال، ابتکار جدید آمریکا یک مزیت ادعایی اما پرهزینه برای دولت ترامپ به همراه دارد: امید به کسب اهرم فشار بیشتر در رویارویی گستردهتر با تهران.
ایران، با وجود آنکه در حمله ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل از نظر نظامی آسیب دید، با بستن تنگه هرمز نقطهای حساس از منافع طرفهای مقابل را هدف گرفت. در واکنش، دولت آمریکا در ماه آوریل با اعمال محاصره بر بنادر ایران، دسترسی این کشور به درآمدهای حیاتی نفتی را قطع کرد.
به ادعای تحلیلگران نظامی، این تلاش دریایی — بهجای بازگشت به بمبارانهای گسترده — نشاندهنده تغییر نوع درگیری است که در دریا جریان خواهد یافت؛ جایی که آمریکا و ایران برای کنترل تنگه با یکدیگر به چالش خواهند پرداخت.
برایان کلارک، مقام ارشد پیشین نیروی دریایی آمریکا و پژوهشگر ارشد کنونی در موسسه «هادسون»، مدعی است: «تهران و واشنگتن پیشتر به بالاترین سطح تشدید تنش ممکن رسیدهاند و تهران تسلیم نشد». او افزود: «فکر میکنم دولت آمریکا به این نتیجه رسیده که ابزار چندانی برای وادار کردن ایران باقی نمانده، جز اینکه تلاش کند جریان کشتیرانی را احیا کند».
جدال در هرمز
اقدامات روز دوشنبه ناوشکنها، آشکارترین بخش از مجموعهای از تحرکات کمسروصدای نیروی دریایی آمریکا برای مقابله با تسلط ایران به شمار میرود.
ایران به کشتیها هشدار داده که بدون اجازه این کشور از تنگه عبور نکنند و از مسیر مشخصی در امتداد سواحل خود در بخش شمالی تنگه حرکت کنند. در مقابل، آمریکا اکنون کشتیها را ترغیب میکند تا از مسیر دیگری در جنوب و نزدیک به سواحل عمان استفاده کنند.
در اطلاعیهای که مرکز «عملیات تجارت دریایی» نیروی دریایی بریتانیا با استناد به مقامات آمریکایی صادر کرد، به اپراتورهای کشتی توصیه شد بهدلیل وجود مینها، ضمن پرهیز از مسیر معمول تردد در تنگه — که به «طرح تفکیک ترافیک (Traffic Separation Scheme) موسوم است — از این مسیر جایگزین استفاده کنند.
نیروی دریایی آمریکا در هفتههای اخیر ابزارهای متنوعی را بهکار گرفته؛ از جمله شناورهای بدون سرنشین دریایی که برخی از آنها در زیر سطح آب حرکت میکنند و برای شناسایی مینها به گشتزنی میپردازند. این اقدامات گامی مقدماتی در مسیر احیای کامل تردد غیرنظامی از تنگه در آینده بهشمار میرود.
برای فعالان بخش تجاری، یکی از عوامل بازدارنده، ابهام درباره نحوه اجرای طرح جدید عبور است. مقامهای آمریکایی مدعیاند برنامههای خود را به صنعت کشتیرانی منتقل کردهاند.
ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک نیروهای مسلح آمریکا، روز سهشنبه در یک نشست خبری در پنتاگون دعا کرد: «کشتیهای تجاری که از این منطقه عبور میکنند، قدرت رزمی آمریکا را در اطراف خود خواهند دید، خواهند شنید و صادقانه بگویم، آن را احساس خواهند کرد — در دریا، در آسمان و حتی از طریق ارتباطات رادیویی». در مقابل روز سهشنبه، یکی از فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد کشتیهایی که تلاش کنند از تنگه هرمز عبور کنند، «بهطور قاطع با آنها برخورد خواهد شد». به گزارش رسانههای دولتی، یدالله جوانی، معاون سیاسی فرمانده سپاه، بار دیگر تاکید کرد که همه شناورهایی که از تنگه عبور میکنند، باید ابتدا از تهران مجوز دریافت کنند.
نیروی دریایی آمریکا در دهه ۱۹۸۰ نیز در جریان آنچه «جنگ نفتکشها» نامیده میشود، برای محافظت از کشتیها در برابر حملات ایران آنها را در خلیج فارس اسکورت میکرد. با این حال، در آن زمان ناوگان دریایی آمریکا تقریبا دو برابر اندازه کنونی بود. افزون بر این، ایران از آن زمان تاکنون شمار زیادی پهپادهای تهاجمی تولید کرده و همچنین «ناوگانی» از قایقهای تندرو را توسعه داده که میتواند از آنها برای حمله به کشتیها استفاده کند.
متیو ساویل، مدیر بخش علوم نظامی در موسسه خدمات متحد سلطنتی و از مقامات پیشین وزارت دفاع بریتانیا، در این باره مدعی است: «واقعیت این است که کنترل تنگه صرفا مسالهای مبتنی بر قدرت نظامی صرف نیست؛ بلکه به اعتماد بستگی دارد؛ اعتماد بازارها، اعتماد شرکتهای بیمه و اعتماد کشتیرانی غیرنظامی».
