جنگ چهارماهه میان ایالات متحده-اسرائیل و ایران، علاوه بر دگرگونی در معادلات نظامی، به یکی از عمیقترین بحرانهای دیپلماتیک در روابط سنتی آمریکا و عربستان سعودی دامن زده است. گزارش جدید روزنامه نیویورکتایمز امروز چهارشنبه نشان میدهد که چگونه پادشاهی عربستان سعودی به رهبری محمد بن سلمان در جریان این نزاع، رویکرد خود را از ترغیب واشنگتن به براندازی حکومت ایران به سمت مهار تندرویهای آمریکا و پیگیری آتشبس و توافق دیپلماتیک تغییر داده است. نیویورکتایمز نوشته ریاض اکنون ایالات متحده را شریکی غیرقابل اتکا و حتی گاهی عاملی خطرآفرین برای امنیت کشورهای حاشیه خلیج فارس میداند.
این روزنامه نوشته مخالفت عربستان سعودی با استفاده از حریم هوایی این پادشاهی برای پیشبرد عملیات موسوم به «پروژه آزادی» در تنگه هرمز باعث غافلگیری مقامهای آمریکایی شده است. فرماندهان گفتند که قدرت نیروی دریایی و هوایی ایالات متحده هرگونه حمله احتمالی ایران را در طول این آتشبس موقت دفع خواهد کرد. آمریکاییها در این زمینه با سعودیها مشورت نکرده بودند.طبق گزارش تایمز، این اتفاق مسبب تماسهای تلفنی متشنج و فوری متعددی میان واشنگتن و شاهزاده محمد بن سلمان، رهبر دوفاکتوی عربستان سعودی شد. به گفته مقامات آمریکایی، ترامپِ خشمگین در روز ۴ مه (مصادف با ۱۴ اردیبهشت به عنوان نخستین روز آغاز عملیات) و همچنین در دو روز پس از آن، مستقیماً با ولیعهد سعودی گفتگو کرد.جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، در تماسی جداگانه با این شاهزاده گفتگو کرد؛ استیو ویتکوف، فرستاده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، و جرد کوشنر، داماد ترامپ نیز تماسهای مشابهی داشتند. مارکو روبیو، مشاور امنیت ملی کاخ سفید [و وزیر خارجه] نیز با همتای سعودی خود گفتگو کرد.اما ولیعهد عربستان بر موضع خود پافشاری کرد؛ چرا که بیم آن داشت طرح آمریکا جنگ را دوباره شعلهور کند. در نتیجه، دولت ترامپ مجبور شد کمتر از ۴۸ ساعت پس از آغاز «پروژه آزادی»، این عملیات را به طور کامل متوقف کند.روزنامه نیویورکتایمز تصریح کرد این «لشکرکشی تمامعیار دیپلماتیک» از سوی کاخ سفید برای متقاعد کردن بنسلمان که پیش از این گزارش نشده بود نشان داد که مقامات آمریکایی و سعودی به طور فزایندهای بر سر چگونگی برخورد با امنیت منطقه، بهویژه در رابطه با ایران و اسرائیل، دچار اختلافنظر شدهاند.
افزون بر این، سعودیها همانند دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس بیش از پیش دولت آمریکا را غیرقابل اعتماد و حتی گاهی خطری برای کشورهای عرب حوزه خلیج فارس میدانند.چرخش بنسلمان از براندازی به دیپلماسی روزنامه تایمز نوشته از زمان حمله ایالات متحده و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه، عربستان سعودی تلاش کرده است تا برای محافظت از منافع خود، مسیری میانه را در پیش بگیرد. این کشور حمایتهای نظامی و دیپلماتیکی از ایالات متحده انجام داد و در مقابل، هدف حملات تلافیجویانه ایران نیز قرار گرفت. با این حال به نوشته روزنامه آمریکایی پادشاهی سعودی در لحظات حساس با ترامپ مخالفت کرده است. در حالی که ترامپ تلاش میکند دیپلماسی با ایران را با تمرکز بر برنامه هستهای تهران پیش ببرد، عربستان سعودی به اقدامات مستقل خود ادامه میدهد و با فاصله گرفتن از اولویتهای آمریکا، به سمت تقویت روابط با دیگر کشورها حرکت میکند. این رویکرد شامل پاکستان و چین نیز میشود؛ کشوری که در سال ۲۰۲۳ به برقراری مجدد روابط دیپلماتیک میان ریاض و تهران کمک کرد. وزیر امور خارجه عربستان نیز همین هفته عازم چین است. طبق گزارش روزنامه آمریکایی، به لطف آن گشایش دیپلماتیک، مقامات سعودی اکنون مستقیماً با همتایان ایرانی خود درباره کنترل ایران بر تنگه هرمز، زرادخانه موشکی و حمایت از متحدان منطقهای گفتگو میکنند؛ مسائلی که برای عربستان از موضوع هستهای ایران اهمیت بیشتری دارند.
طبق این گزارش، شاهزاده محمد بنسلمان در تمام طول سال جاری این بازی موازنه را پیش برده است. منابع مطلع از مواضع مقامات آمریکایی به نیویورکتایمز گفتهاند ولیعهد عربستان سعودی، محمد بنسلمان پیش از شروع درگیری، خطرات جنگ را برای ترامپ تشریح کرده بود. با وجود این، بعد از آغاز جنگ او از رئیسجمهور آمریکا خواست تا برای نابودی حکومت ایران به جنگ ادامه دهد، هرچند عربستان در موضعگیریهای رسمی این را تکذیب کرده است. اما با پایداری و تداوم قدرت ایران بنسلمان به سمت پذیرش یک توافق با ایران و حلوفصل دیپلماتیک بحران با این کشور متمایل شد.مقامات فعلی و سابق آمریکا به نیویورکتایمز گفتهاند عربستان به همراه امارات متحده عربی در مقطعی از جنگ حملات مخفیانهای را علیه ایران انجام دادند. با این حال، شاهزاده محمد بنسلمان به اندازه رئیس امارات مشتاق تشدید تنش نبود. در عین حال، موضع بنسلمان تهاجمیتر از همتایانش در قطر و عمان بود که به عنوان میانجیهای دیپلماتیک میان آمریکا و ایران عمل میکنند.طبق نوشته روزنامه آمریکایی اکنون که دولت ترامپ تلاش میکند با ایران به توافقاتی فراتر از توافق آتشبس مقدماتی دست یابد، عربستان سعودی و دیگر کشورهای عرب خلیج فارس فشار میآورند تا نتیجهای حاصل شود که در صورت ازسرگیری خصومتهای گسترده میان ایران، اسرائیل یا آمریکا آنها را از پیامدهای ناگوار آن مصون نگه دارد.
با توجه به تذبذب و نوسان رفتاری ترامپ در طول جنگ، سعودیها تردید دارند که آیا آمریکاییها در درگیریهای آینده از آنها محافظت خواهند کرد یا اساساً عقلانیت لازم را به کار خواهند بست یا خیر. بدبینی سعودیها به ترامپ به سال ۲۰۱۹ بازمیگردد؛ زمانی که او ایران را ابتدا به حمله پهپادی و موشکی به تاسیسات نفتی عربستان (آرامکو) متهم کرد اما بعدا حمایتی از ریاض برای تلافی آن نکرد.جمهوری اسلامی ایران نقشآفرینی در آن حمله را رد کرده است. حسین ابیش میگوید: «ما یک جنگ بزرگ راه میاندازیم، بعد حوصلهمان سر میرود و رهایش میکنیم و میرویم. این رفتار مثل قصه لوسی و توپ فوتبال است [اشاره به یک ضربالمثل آمریکایی درباره فریب تکراری]؛ سعودیها حالا خود را در نقش چارلی براونِ زمینخورده میبینند.»هرمز؛ شمشیر داموکلس ایران نیویورکتایمز در بخش دیگری از این گزارش مفصل نوشته اگرچه عربستان سعودی از برقراری آتشبس میان ایران و آمریکا آسودهخاطر است، اما هیچیک از پیچیدهترین مسائل ناشی از جنگ در توافق مقدماتی حل نشده است. از یک سو، این توافق به نوعی کنترل ایران بر تنگه را به رسمیت میشناسد و به ایران و عمان اجازه میدهد تا روی روشی برای مدیریت آن توافق کنند؛ امری که در بلندمدت میتواند شامل دریافت عوارض یا هزینه عبور باشد.مایکل راتنی، دیپلمات کهنهکار که پیش از بازنشستگی در آغاز دولت دوم ترامپ، سفیر آمریکا در عربستان بود، میگوید: «لحظهای که ایران تنگه هرمز را بست، کل روانشناسی خلیج فارس تغییر کرد. اکنون ایران این شمشیر داموکلس را در دست دارد و میتواند آن را بالای سر اقتصاد خلیج فارس و اقتصاد جهانی نگه دارد.»
