سایت تحلیلی «میدل ایست آی» در مقالهای به بررسی چرایی عدم فعال شدن اصل دفاع مشترک مندرج در پیمان مکه متعاقب درگیری عربستان و انصارالله یمن پرداخته است.
ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی تقریباً بلافاصله پس از امضای توافقنامه دفاع مشترک مکه در ماه گذشته، با انتقادهایی روبهرو شدند، و پرسشهایی درباره عدم واکنش این اتحاد تازهتشکیلشده به حملات حوثیها از یمن علیه عربستان سعودی مطرح شد.
از روز پس از مراسم امضا، کارشناسان زیر سؤال بردند که آیا آنکارا در شرایطی که حوثیها زیرساختهای انرژی و مناطق غیرنظامی پادشاهی را هدف قرار میدهند، به کمک ریاض خواهد آمد یا خیر.
تسلط این گروه بر بخشهایی از سواحل یمن در نزدیکی تنگه بابالمندب در آخر هفته، و به دنبال آن حملات به خط لوله شرق-غرب، که حدود ۴ درصد از عرضه نفت جهانی را منتقل میکند جنجال را تشدید کرد.
عملیاتی نشدن پیمان مکه
با این حال، قضاوت درباره این پیمان تنها بر اساس عدم وجود واکنش نظامی مشترک فوری، چند پرسش متمایز را نادیده میگیرد: آیا تعهدات دفاعی آن لازمالاجرا شدهاند، آیا اعضای آن سازوکارهای اجرای آنها را ایجاد کردهاند، و آیا همبستگی سیاسی کافی از خود نشان میدهند.
یک مقام ارشد ترک که به شرط ناشناس ماندن سخن میگفت، به میدل ایست آی گفت که انتقادهایی که این اتحاد را شکستخورده نشان میدهند، ریاکارانه و با هدف کوچکشمردن آن مطرح میشوند.
استدلال اصلی او این بود که تعهدات دفاعی این پیمان هنوز از نظر قانونی عملیاتی نشدهاند، در حالی که نهادها و ترتیبات نظامی لازم برای اجرای آنها زمان میبرد تا توسعه یابند.
این مقام گفت که این توافقنامه هنوز باید فرآیندهای تصویب داخلی امضاکنندگان را طی کند تا تعهدات دفاعی آن الزامآور شود. او افزود که ترکیه به زودی، احتمالاً در اکتبر، این توافقنامه را به پارلمان ارائه خواهد کرد و متن آن را علنی کرده و فرآیند تصویب پارلمانی را آغاز میکند.
بر اساس قانون اساسی ترکیه، رئیسجمهور نمیتواند بدون تصویب پارلمان، توافقنامههای امنیتی را تصویب کند. به گفته این مقام، دولت پاکستان نیز باید تأییدیه پارلمانی برای این پیمان را کسب کند.
با این حال، دولت عربستان سعودی میتواند این توافقنامه را با فرمان سلطنتی تصویب کند. بنابراین، روایت این مقام اعتراض مهمی به ادعاهایی است که میگویند ترکیه قبلاً در انجام یک تعهد دفاع متقابل الزامآور قانونی ناکام مانده است. این روایت بهتنهایی همه پرسشها درباره وضعیت حقوقی این توافقنامه در هر سه کشور را حل نمیکند.
این مقام گفت: «مردم نمیخواهند درک کنند، اما آنچه ما بنیان گذاشتیم نه فقط یک اتحاد امنیتی، بلکه در واقع یک سازمان بینالمللی است و پیمان بنیانگذار، زمانی که آشکار شود، به جهان نشان خواهد داد که با چه دقتی تدوین شده است.»
این مقام استدلال کرد که حتی پس از لازمالاجرا شدن این توافقنامه، سه کشور به سازوکارهایی برای ارزیابی تهدیدها، مشورت با یکدیگر و هماهنگی کمکها نیاز خواهند داشت. او افزود: «ما باید برنامههای دفاعی و آمادگی تدوین کنیم، روی مسائل قابلیت همکاری کار کنیم و یک برنامه بلندمدت برای ایجاد بازدارندگی برای این سه کشور ایجاد کنیم.»
عملیاتی شدن پیمان مکه ممکن است چند سال طول بکشد
چالش این نیست که این ارتشها هرگز همکاری نکردهاند. ترکیه پیشتر بهطور جداگانه در رزمایشهای مشترک با پاکستان و عربستان سعودی شرکت کرده یا آنها را سازماندهی کرده است، اما این سه کشور هرگز تمرینات نظامی مشترکی را در قالب سهجانبه انجام ندادهاند.
به گفته این مقام، کار باقیمانده شامل پرداختن به قابلیت همکاری است: اطمینان از اینکه نیروها، تجهیزات و رویههای این کشورها بتوانند بهطور مؤثر با هم کار کنند.
کشورها پیشتر ساخت نهادهای این اتحاد را آغاز کردهاند. آنها در نشست استانبول خود در ۳۱ اوت، توافق کردند که یک دبیرخانه در عربستان سعودی تأسیس کنند که در ابتدا توسط یک دبیرکل پاکستانی با دوره سهساله اداره خواهد شد. آنها همچنین به فعالیتهای مشترکی متعهد شدند که هدف آن تقویت توانمندیهای نظامی و همکاریشان است.
این مقام گفت: «نشست مشورتی استانبول توسط متحدان برای تأسیس دبیرخانه، تعیین دبیرکل و برگزاری منظم نشستها برای انجام مذاکرات دفاعی، نشانهای است بر اینکه ما در مسیری طولانی برای نهادینهسازی آن قرار داریم. این ممکن است چند سال طول بکشد.»
اصل دفاع مشترک در پیمان مکه
با این حال، اعلام تأسیس یک دبیرخانه بهخودیخود به این معنا نیست که اعضا بر سر پاسخ به یک حمله موشکی یا پهپادی توافق کرده یا آن را تمرین کردهاند. تعهد علنی پیمان مکه به اینکه حمله به یک عضو را حمله به همه اعضا تلقی کند، مقایسه با ماده ۵ ناتو را دعوت میکند. این مقام ترک گفت که تدوینکنندگان این توافقنامه در سراسر متن از پیمان ناتو الهام گرفتهاند.
ماده ۵ ناتو اغلب بهعنوان استاندارد طلایی در تضمینهای امنیتی دیده میشود. این ماده تنها یک بار، پس از حملات القاعده به ایالات متحده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، مورد استناد قرار گرفته است. بر اساس ماده ۵، اعضا موظف به کمک به متحدی هستند که مورد حمله قرار گرفته، اما هر کشور خود تعیین میکند که چه اقدامی را لازم میداند. کمک لزوماً شامل استفاده از زور مسلحانه نیست، چه رسد به یک حمله تلافیجویانه خودکار.
این مقام ترک پیمان مکه را بهطور مشابه نیازمند رایزنی درباره چگونگی پاسخ توصیف کرد. او گفت: «همانند مورد ناتو، متحدان مکه از هر کشور عضو درخواستی دریافت خواهند کرد، درباره آن کنفرانسی برگزار میکنند و تصمیم میگیرند که چگونه پاسخ دهند.» «یک حمله بهسادگی یک ضدحمله نظامی را فعال نمیکند.»
ترکیه و پاکستان با صدور بیانیههایی که حمله به عربستان سعودی در آخر هفته را محکوم کردند، همبستگی سیاسی خود را نشان دادند. پاکستان همچنین اعلام کرد که با وجود پیمان دوجانبه الزامآور خود با ریاض، هیچ درخواستی از سوی عربستان برای مداخله دریافت نکرده است.
هنگامی که ترکیه در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۵ یک جنگنده روسی را سرنگون کرد و گفت که حریم هوایی ترکیه را نقض کرده است، آنکارا درخواست نشست فوقالعاده ناتو کرد. حمایت این اتحاد از ترکیه شامل تقویت پدافند هوایی و توانمندیهای اضافی هوایی و دریایی بود.
این مقام پرسید: «پهپادهای روسی بارها حریم هوایی ناتو را نقض کرده و در چندین کشور متحد فرود آمدهاند، واکنش ناتو چه بود؟»
برای مثال، آلمان روسیه را متهم کرد که در تلاش برای حمله پهپادی در فرودگاه لایپزیگ/هاله در ۴ اوت دست داشته است. یک پهپاد حامل مواد منفجره در نزدیکی یک هواپیمای باری اوکراینی در فرودگاه در شرق آلمان کشف شد.
این دستگاه ظاهراً به دلیل معیوب بودن چاشنیاش منفجر نشد. بخشهایی از یک پهپاد مشکوک دیگر حامل مواد منفجره در ۱۴ اوت در نزدیکی فرودگاه پیدا شد. گزارشهای اولیه حاکی از آن بود که یک پهپاد جداگانه با یک هواپیمای باری برخورد کرده است. این ماجرا هیچ واکنشی از سوی ناتو برنینگیخت.
برای این مقام ترک، هدف این توافقنامه ایجاد بازدارندگی در بلندمدت است، نه ارائه راهحلی فوری برای هر رویارویی موجود. این مقام ترک گفت: «همه ما میدانیم که درگیری احتمالی هند و پاکستان، یا حمله حوثیها به عربستان سعودی، نقطهضعفهای این توافقنامه هستند. اما ما این توافق را امضا کردیم تا اطمینان حاصل کنیم که این اتحاد در درازمدت بازدارندگی کافی برای کاهش تنشها ایجاد خواهد کرد.»
