ترامپ و دوراهی جنگ یا توافق با ایران
ایران برای خروج از بنبست «نه جنگ، نه صلح» با ضرورت بازنگری در اهداف راهبردی و انتخاب میان توافق با آمریکا یا ترتیبات امنیتی منطقهای روبهرو است.
کشورهای خلیج فارس میتوانند در کاهش تنش نقشآفرینی کنند، اما قادر به لغو تحریمها و تأمین امتیازهای اصلی تهران نیستند. در مقابل، حمله نظامی تازه نیز تضمینی برای تحقق اهداف واشنگتن ندارد. تداوم بحران به ابهام در اولویتها و محاسبات دو طرف وابسته است.
ترامپ اکنون میان دو گزینه قرار دارد: آغاز عملیات نظامی تازه که ممکن است به جنگی فرسایشی و بدون پایان مشخص تبدیل شود، یا همکاری با کشورهای خلیج فارس برای بازگشایی تنگه هرمز و آغاز مذاکرات مرحلهای درباره برنامه هستهای ایران. تهران نیز هنوز راه روشنی برای خروج از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» پیدا نکرده است؛ وضعیتی که رهبری ایران خواستار پایان دادن به آن شده، اما دستور او تاکنون به برنامهای عملیاتی و روشن تبدیل نشده است.
تهران و ضرورت بازنگری در اهداف راهبردی
محسن هاشمی رفسنجانی، فرزند رئیسجمهور پیشین ایران، در گفتوگویی با روزنامه اصلاحطلب سازندگی در اواخر اکتبر، پرسشی مهم را مطرح کرد: ایران باید میان شعارهای سیاسی و اهدافی که واقعاً قابلیت تحقق دارند، تمایز قائل شود. او با اشاره به احتمال وقوع جنگ سوم در ماههای آینده، خواستار تعیین اهداف راهبردی اصلی و خطوط قرمز واقعی کشور شد.
وی مجموعهای از اهداف انباشتهشده در سیاست خارجی ایران را برشمرد: نابودی اسرائیل، اخراج نیروهای آمریکایی از خاورمیانه، کنترل تنگه هرمز، لغو تحریمها، حفظ اورانیوم غنیشده، دریافت غرامت جنگی و مجازات عاملان ترور رهبری جمهوری اسلامی. به گفته او، اگر برخی از این اهداف دیگر قابل تحقق نیستند، حاکمیت باید این واقعیت را بپذیرد و اگر همچنان پابرجا هستند، راه دستیابی به آنها را در شرایط کنونی مشخص کند.
این موضع در واقع پرسشی اساسی درباره میزان هزینهای است که ایران حاضر است برای حفظ اهداف راهبردی خود بپردازد. در حالی که جریانهای تندرو بر ادامه جنگ تا پیروزی تأکید میکنند، رهبران کشور همچنان از فرمول مبهم «مذاکره همراه با آمادگی برای جنگ» استفاده میکنند؛ رویکردی که با افزایش خسارات اقتصادی، بیش از گذشته نیازمند تصمیمهای عملی است.
مذاکرات محدود و تلاش برای حفظ مسیر دیپلماسی
مذاکرات کنونی ایران و آمریکا، برخلاف دورههای پیشین، فعلاً بر اصول یک توافق جامع متمرکز نیست. محور گفتوگوها شرایط ازسرگیری مذاکرات، ترتیبات کشتیرانی در تنگه هرمز، میزان داراییهای مسدودشده قابل آزادسازی در هر مرحله، تضمین جلوگیری از حملات مجدد به ایران و تعهد تهران به توقف اخلال در تردد کشتیهاست. پرونده هستهای نیز قرار است در مراحل بعدی مورد بحث قرار گیرد.
تلاش تهران برای جلب حمایت کشورهای منطقه
ایران بر این فرض تکیه دارد که کشورهای خلیج فارس میتوانند مانعی در برابر حمله مجدد آمریکا باشند. به گفته ترامپ، رهبران منطقه دستکم در دو مقطع توانستهاند او را از اقدام نظامی علیه ایران منصرف کنند. نقش این کشورها در محاسبات تهران نیز طی جنگ تغییر کرده است: ابتدا رقیب و دشمن تلقی میشدند، سپس به ابزار فشار بر واشنگتن تبدیل شدند و اکنون ایران تلاش میکند آنها را شرکای احتمالی یک سازوکار امنیتی منطقهای معرفی کند.
تهران در همین چارچوب مفهوم «استقلال امنیتی» را مطرح کرده است؛ ایدهای برای کاهش وابستگی کشورهای منطقه به آمریکا و ایجاد ترتیبات امنیتی بومی. ترکیه، پاکستان و عربستان نیز از این مفهوم استقبال کرده و توافق دفاع متقابلی امضا کردهاند که در آن ایران بهعنوان دشمن تعریف نشده است. دیدار مقامهای امنیتی این سه کشور با محسن رضایی در اکتبر نیز میتواند نشانهای از تلاش برای ایجاد ارتباطات امنیتی جدید باشد.
محدودیت نفوذ کشورهای خلیج فارس
حتی رهبران منطقهای نزدیک به دونالد ترامپ، مانند محمد بن سلمان و رجب طیب اردوغان، قادر نیستند امتیازهای اصلی مورد مطالبه تهران را تأمین کنند. آنها میتوانند درباره کشتیرانی مذاکره کنند، سازوکارهای دفاعی مشترک بسازند و به مشروعیت منطقهای ایران کمک کنند؛ اما توانایی لغو تحریمهای آمریکا و بینالمللی، آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران یا بهرسمیت شناختن حاکمیت تهران بر تنگه هرمز را ندارند. همچنین، نفوذ آنها بر ترامپ به معنای داشتن حق وتو در برابر تصمیمهای نظامی او نیست.
از این رو، ایران میان دو مسیر دشوار قرار گرفته است: توافق منطقهای که میتواند امنیت و روابط بهتر با همسایگان را فراهم کند، اما بحران اقتصادی را حل نمیکند؛ و توافق با آمریکا که ممکن است به لغو تحریمها و آزادسازی داراییها منجر شود، اما مستلزم پذیرش محدودیتهایی درباره برنامه هستهای و تنگه هرمز است. تلاش برای دستیابی همزمان به هر دو، بدون واگذاری اهرمهای فشار، خروج از بنبست را دشوار کرده است.
جنگ تازه؛ آغاز آسان، پایان نامطمئن
محاسبات دو طرف تفاوت بنیادینی دارد. برای تهران، مسئله اصلی بقای نظام سیاسی، جلوگیری از حمله مجدد و نجات اقتصاد از محاصره است؛ اما برای واشنگتن، اعتبار، بازدارندگی و نمایش قدرت اهمیت بیشتری دارد. ترامپ میخواهد نشان دهد قدرت نظامی آمریکا بینتیجه به کار گرفته نشده و ایران پس از جنگ همچنان قادر به اعمال فشار بر واشنگتن و مسیرهای کشتیرانی جهان نیست.
با این حال، آغاز جنگ لزوماً به معنای توانایی تعیین زمان پایان آن نیست. ایران میتواند حملات خود را علیه پایگاهها، کشتیها و زیرساختهای منطقه گسترش دهد و در این میان، کشورهای خلیج فارس نخستین قربانیان تشدید درگیری خواهند بود. حملات هوایی تازه ممکن است زیرساختهای موشکی و هستهای ایران را دوباره هدف قرار دهد، اما تضمینی وجود ندارد که تهران اهرمهای فشار خود را کنار بگذارد یا در آینده آنها را بازسازی نکند.
خروج از بنبست مستلزم آن است که هر دو طرف اولویتهای خود را روشن کنند. آمریکا باید مشخص سازد هدف اصلیاش محدودسازی و نظارت بر برنامه هستهای ایران است یا همچنان خواهان تغییرات گستردهتری در رفتار تهران خواهد بود که تحمیل آنها با نیروی نظامی دشوار است. ایران نیز باید تعیین کند تا چه اندازه حاضر است برای حفظ اهداف و اهرمهای فشار خود، بقای سیاسی و اقتصادیاش را در معرض خطر قرار دهد.