ایران در پاییز و اوایل زمستان ۱۴۰۴ یکی از خشکترین دورههای ۵۰ سال اخیر خود را تجربه کرد، اما با ورود سامانههای بارشی قوی از اواخر آذر سال قبل، وضعیت بارش کشور به شرایط نرمال نسبت به میانگین بلندمدت بازگشت.
این در حالی است که برخی شایعات در فضای مجازی و شبکههای اجتماعی بار دیگر مطرح شدهاند با این مضمون که رادارهای نظامی یا هواشناسی (غیرنظامی) عامل اصلی کمبارشی، تشدید خشکسالی یا حتی «دزدیدن ابرها» هستند.
این ادعاها از سوی کارشناسان سازمان هواشناسی ایران و سازمانهای علمی معتبر بینالمللی بهطور قاطع رد شدهاند.
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، دیروز با تشریح دقیق وضعیت بارشهای کشور در سال ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ گفته بود: تا نیمه اول آذر ۱۴۰۴ خشکترین دوره ۵۰ سال گذشته در کشور سپری شد، بهگونهای که تا ۱۵ آذر بیش از ۲۵ استان کشور هیچگونه بارندگی دریافت نکرده بودند.
وی افزود: از اواخر آذر تا اوایل دیماه سال گذشته، بهویژه در دو هفته پایانی آذر و هفته اول دی، بارشهای قابل توجهی در کشور روی داد و اغلب مناطق بهویژه استانهای هرمزگان، کرمان، سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و بخشهای جنوبی کشور و جنوب فارس بارشهای مناسبی دریافت کردند.
رئیس مرکز مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی ادامه داد: در ادامه فصل زمستان نیز شرایط بهطور کلی مطلوب بود و در ۱۰ روز پایانی اسفند ۱۴۰۴ و دو هفته ابتدایی فروردین ۱۴۰۵، با نفوذ سامانههای بارشی از سمت دریای مدیترانه و انتقال رطوبت از اقیانوس هند، سامانههای جوی قدرتمندی شکل گرفت که منجر به بارشهای مناسب در کشور شد.
وظیفه تأکید کرد: در مجموع، وضعیت بارش کشور در مقایسه با میانگین بلندمدت در شرایط نرمال قرار دارد و ناهنجاری شدید بارشی مشاهده نمیشود، هرچند بارشها ماهیتی منطقهای دارند و وضعیت مطلوب در یک منطقه به معنای شرایط مشابه در سایر مناطق نیست.
وی یادآور شد: در غرب کشور بهویژه استانهای کرمانشاه، ایلام، آذربایجان غربی و حوزه دریاچه ارومیه بارشها بالاتر از نرمال بوده است. همچنین در استانهای جنوب فارس، بوشهر، هرمزگان، کرمان و خراسان جنوبی بارشها بیش از حد نرمال ثبت شده و در خراسان شمالی و رضوی نیز شرایط نرمال تا بالاتر از نرمال گزارش شده است.
پیشبینیهای سازمان هواشناسی و تحقق نسبی آنها
گزارش قبلی سازمان هواشناسی ایران (منتشرشده ۲۵ اسفند ۱۴۰۴) پیشبینی کرده بود که بارش بهار ۱۴۰۵ در سطح کشور بالاتر از نرمال باشد، با تمرکز ویژه بر افزایش بارش در زاگرس میانی و نیمه جنوبی کشور طی فروردین تا نیمه اردیبهشت.
این گزارش تأکید داشت بیشترین افزایش بارش در این مناطق روی خواهد داد و ممکن است در برخی نقاط با بارش نسبتاً شدید و جاری شدن سیلاب همراه باشد. میانگین بارش اردیبهشت در نیمه جنوبی بیش از نرمال و در خرداد نرمال تا کمتر از نرمال برآورد شده بود. این پیشبینیها با بارشهای اخیر در غرب، جنوب و برخی مناطق شرقی کشور تا حد زیادی همخوانی دارد.
رادارها: ابزار مشاهده، نه عامل تغییر
پس از ابهاماتی که درباره نقش رادارهای نظامی و غیرنظامی مطرح شد، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی در دوازدهمین روز فروردین امسال در یادداشتی مفصل به بررسی این موضوع پرداخت.
بر اساس این توضیحات، رادارهای نظامی و غیرنظامی صرفاً ابزارهای سنجش و تشخیص هستند و هیچ نقشی در تغییر ساختار ابرها یا جلوگیری از بارش ندارند. این سامانهها امواج رادیویی با انرژی بسیار پایین منتشر میکنند تا بازتاب بسیار جزئی آن از ذرات باران، تگرگ، برف یا اهداف پروازی را دریافت کنند.
هدف رادارهای هواشناسی، پایش شدت و حرکت تودههای بارشی و صدور هشدار بهموقع است و هدف رادارهای نظامی، تشخیص و رهگیری هواپیما و موشک است. انرژی ارسالی این رادارها آنقدر ناچیز است که هیچ سازوکاری برای تغییر ساختار ابرها، جلوگیری از بارش یا دستکاری فرآیندهای فیزیکی و شیمیایی جو ندارد.
سازمان ملی اقیانوسشناسی و جوی آمریکا (NOAA) نیز در فکتچک رسمی خود صراحتاً اعلام کرده است که رادارها (مانند NEXRAD) فقط ابزارهای مشاهدهای هستند و نمیتوانند حرکت، شدت یا جهت تودههای هوایی، طوفانها یا بارشها را تغییر دهند.
این سازمان تأکید کرده است که هیچ فناوری شناختهشدهای برای ایجاد، تقویت، تضعیف یا هدایت پدیدههای جوی وجود ندارد.
تفاوت اساسی با پروژه هارپ و رد نظریههای توطئه
گزارش سازمان هواشناسی ایران به استثنای پروژه پژوهشی HAARP (در آلاسکا) اشاره کرده که برای مطالعه لایه یونوسفر (در ارتفاع ۶۰ تا ۵۰۰ کیلومتر) طراحی شده و با امواج پرقدرت کار میکند، اما حتی این پروژه نیز بر لایه تروپوسفر (لایه پایین جو که بارش در آن رخ میدهد) تأثیری ندارد. گرمایش ایجادشده توسط HAARP تنها چند ثانیه تا حداکثر چند دقیقه دوام میآورد و به سرعت محو میشود.
رسانههای علمی معتبر و خود سایت HAARP تأکید دارند که این پروژه توانایی کنترل آبوهوا در سطح زمین را ندارد و ادعاهای مربوط به آن عمدتاً در چارچوب نظریههای توطئه قرار میگیرد.
علل واقعی نوسانات بارش و خشکسالی
علل اصلی خشکسالیهای دورهای و تغییرات بارش در ایران عبارتند از:
۱- تغییرات اقلیمی بلندمدت که الگوهای گردش جو را دگرگون کرده است.
۲- نوسانات طبیعی جوی (مانند فازهای النینو و لانینا). یکی از عوامل طبیعی مؤثر بر الگوهای بارش در سطح جهانی و ایران، پدیده النینو-جنوبی نوسان (ENSO) است که شامل سه فاز اصلی میشود: النینو (فاز گرم)، لانینا (فاز سرد) و شرایط خنثی.
۳- مدیریت ناکارآمد منابع آب، حفر چاههای غیرمجاز و نشت شبکههای فرسوده.
۴- آلودگی شهری و صنعتی که میتواند هستههای میعان را بیش از حد افزایش دهد و مانع تشکیل قطرات بارش مؤثر شود.
از سوی دیگر لازم به ذکر است که خطوط سفید مشاهده شده در آسمان نیز پدیده طبیعی «پساب بخار» (contrail) ناشی از موتور هواپیماها در ارتفاعات سرد هستند و ارتباطی با پاشش مواد شیمیایی ندارند.
رادارها در عملیات باروری ابرها (cloud seeding) که ایران نیز آن را بهطور محدود انجام میدهد، فقط نقش پایش، شناسایی ابرهای مناسب و ارزیابی نتایج را دارند، نه ایجاد یا کاهش بارش. واقعیت آن است که باروری ابرها با پخش ذرات مانند ید نقره انجام میشود و اثر آن محدود است.
بارشهای هفته اخیر پس از عبور از خشکترین دوره ۵۰ ساله، وضعیت کلی بارش کشور را به شرایط نرمال رسانده است، هرچند به گفته کارشناسان سازمان هواشناسی، توزیع آن منطقهای بوده و برخی نقاط همچنان با کسری مواجهاند.
شایعات تأثیر رادارهای نظامی و غیرنظامی بر کاهش بارشها، مشابه ادعاهای تکراری سالهای گذشته، فاقد هرگونه مدرک علمی هستند و توسط جامعه هواشناسی جهانی مردود اعلام شدهاند.
در این شرایط باید تمرکز واقعی بر مدیریت پایدار منابع آب، سرمایهگذاری بیشتر در عملیات بارورسازی ابرها، اصلاح الگوی مصرف و مقابله جدی با اثرات تغییر اقلیم باشد نه پرداختن به تئوریهای بدون پایه که واقعیتهای علمی را تحریف میکنند.
