تارنمای هفتهنامه نیویورکر در گزارشی تحلیلی با عنوان «پوتین و زلنسکی به جنگ ایران چطور نگاه میکنند» نوشت:
۱۴ آوریل، در حالی که کییف خود را برای موج تازهای از حملات روسیه آماده میکرد، ولودیمیر زلنسکی رئیسجمهور اوکراین، ۷۵۰ مایل آنسوتر در برلین بود و با آلمان توافق دفاعی امضا میکرد؛ بخشی از سفر او به پایتختهای اروپایی برای جلب حمایت بیشتر نظامی. اما ذهن او ظاهرا جای دیگری بود: جنگی در هزاران مایل دورتر، در خاورمیانه.
زلنسکی در گفتوگو با شبکه آلمانی زددیاف (ZDF) گلایه کرد که مذاکرهکنندگان ارشد آمریکا در پروندههای اوکراین و ایران — استیو ویتکاف فرستاده ویژه و جرد کوشنر داماد رئیسجمهور آمریکا —«مدام با ایران در تماساند و وقتی برای اوکراین ندارند». او سپس به کمبود شدید سامانههای پدافندی پاتریوت آمریکا اشاره کرد؛ ابزاری حیاتی برای مقابله با موشکهای بالستیک روسیه. به گفته او، بخشی از این کمبود ناشی از مصرف رهگیرهای پاتریوت برای مقابله با حملات ایران به متحدان آمریکا در خاورمیانه است. زلنسکی گفت: «اگر جنگ طولانی شود، سلاح کمتری به اوکراین میرسد… همین حالا هم با کسریای روبهرو هستیم که بدتر از این نمیشود.»
ساعاتی بعد، زلنسکی در اسلو بود و جنگ ایران همچنان ذهنش را درگیر کرده بود. او به خبرنگاران گفت که روسیه ممکن است همان شب حمله کند: «الان شاهدهای زیادی در آسمان اوکراین است»، اشاره به پهپادهایی که روسیه از ایران میخرد و در حملاتش بهکار میگیرد. «شاید موشک هم شلیک شود.» بامداد ۱۵ آوریل، مسکو اوکراین را با ۳ موشک بالستیک و ۳۲۴ پهپاد تهاجمی از جمله ۲۵۰ شاهد هدف گرفت. شب بعد، ۱۹ موشک بالستیک، ۲۵ موشک کروز و ۶۵۹ پهپاد شلیک شد. این حملات دستکم ۱۷ کشته—از جمله یک پسر ۱۲ ساله—و دهها زخمی بر جا گذاشت و ساختمانهایی را ویران کرد؛ یکی از بزرگترین یورشهای هوایی در ۴ سال جنگ.
اثرات سرریز جنگ با ایران
نزدیک به ۲ ماه از جنگ ایران گذشته و فرکانس اثرات آن سراسر جهان را دربرگرفته است؛ تنگه هرمز همچنان بسته است و اقتصاد جهانی در شوک. پیامدها شامل جهش قیمت سوخت، نوسان بازارهای سهام، افزایش قیمت غذا و کود، رشد هزینه بیمه حملونقل دریایی و کمبود سوخت در بخشهایی از آسیا و آفریقاست که به خشونت، اعتصاب و سوداگری انجامیده است. برنامه توسعه ملل متحد گزارش داده که افزایش قیمت انرژی، اختلال در نظامهای غذایی و رکودهای اقتصادی ناشی از جنگ میتواند تا ۳۲ میلیون نفر دیگر را به فقر بکشاند. معاون دبیرکل سازمان ملل و رئیس این نهاد، الکساندر کرو، میگوید «جنگ، توسعه را معکوس میکند… آنچه را در دههها ساختهای، میتوان در ۷ هفته جنگ نابود کرد.» به گفته او، فشار اصلی بر دوش کسانی میافتد که کمترین توان جذب شوک را دارند. اما اثرات کمتر دیدهشده و بالقوه مهمتر جنگ، بر سایر بحرانها و منازعات جهان است؛ سرریزهایی که کمانی از بیثباتی از اروپا تا خاورمیانه و از آفریقا تا آسیا را تعمیق میکند و میتواند جابهجایی جمعیت و موجهای مهاجرتی «از یک منطقه آسیبدیده به منطقهای آسیبدیده دیگر» ایجاد کند.
سرریز جنگهای آمریکا سابقهای طولانی در بیثباتسازی جهانی دارد. جنگ اول خلیج فارس در ۱۹۹۱ قیمت نفت را ۲ برابر و تورم را شعلهور کرد. جنگهای عراق و افغانستان نیز بازارهای نفت را مختل کردند، تریلیونها دلار به بدهی ملی آمریکا افزودند و ناامنی منطقهای آفریدند. با این حال، به گفته فاتح بیرول، رئیس آژانس بینالمللی انرژی، هیچیک به سرعت و گستردگی جنگ ایران بر این همه گوشه جهان اثر نگذاشتهاند: «بزرگترین تهدید تاریخ برای امنیت انرژی جهانی». کرو میگوید جهان امروز بهمراتب درهمتنیدهتر است: جریانهای تجاری و مالی بسیار گستردهترند. برخلاف برخی بحرانهای پیشین، ابزارهای موثر اندکی برای تثبیت اقتصاد جهانی وجود داشته است.
جنگ اوکراین بیش از پیش به منازعه خاورمیانه گره خورده است. پیش از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در فوریه، کرملین زیر فشار شدید بود: اقتصاد روسیه در رکود، رشد سال گذشته حدود یک درصد (کاهشیافته از ۴.۹ درصد در ۲۰۲۴) و درآمدهای نفتی در پایینترین سطح از آغاز جنگ اوکراین. سپس ایران با حمله به تاسیسات انرژی خلیج فارس و بستن تنگه هرمز—مسیر عبور بیش از یکپنجم نفت و گاز مایع جهان—پاسخ داد و قیمت نفت جهش کرد. در مارس، دولت دونالد ترامپ معافیتی ۳۰روزه صادر کرد که محدودیت خرید بخشی از نفت تحریمشده روسیه را برداشت و ۱۷ آوریل آن را تمدید کرد. بنا بر گزارش آژانس بینالمللی انرژی، درآمد نفتی روسیه در مارس به ۱۹ میلیارد دلار رسید (از ۹.۷ میلیارد در فوریه). صندوق بینالمللی پول نیز برآورد رشد اقتصادی روسیه را از ۰.۸ به ۱.۱ درصد افزایش داد. به گفته تاتیانا میترووا، «فایده فوری، کاهش فشار عرضه بود؛ اما هزینه راهبردی، دادن پول نقد و تابآوری بیشتر به مسکو برای ادامه جنگ و دستورکار سیاست خارجیاش».
در کنار این منافع، مسکو به حمایت از تهران نیز روی آورده است: گزارشهایی از ارائه اطلاعات و پشتیبانی دیپلماتیک در شورای امنیت. به گفته هانا نوته از مرکز جیمز مارتین، کرملین میکوشد نشان دهد «روسیه هنوز قدرتی است که باید با آن حساب کرد» و از این روایت بهره میبرد که عملیات آمریکا «طبق برنامه پیش نمیرود».
کرملین همچنین از اصطکاک میان آمریکا و اروپا بر سر جنگ ایران بهرهبرداری میکند. ترامپ متحدان ناتو را به محدودکردن استفاده از پایگاههایشان و نفرستادن ناو برای بازگشایی هرمز متهم کرده و در شبکه اجتماعی خود نوشته «ناتو وقتی به آن نیاز داشتیم نبود». مسکو این تنشها را نشانه ضعف نظم تحت رهبری آمریکا و اروپا میداند. کیریل دمیتریف فرستاده ویژه کرملین، در ایکس نوشت «جنگطلبان بریتانیا و اتحادیه اروپا عمق ضدیتشان با ترامپ را نشان میدهند». در مقابل، مقامهای اروپایی علنا مخالفت کردهاند. کایا کالاس مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، گفت این جنگها «عمیقا به هم مرتبطاند» و اگر آمریکا میخواهد حملات ایران متوقف شود «باید بر روسیه نیز فشار بگذارد».
پیامد ثانویه دیگر، گسترش جنگ پهپادی مدرن به خلیج فارس است. پهپادهای پیشرفته و فناوری مقابله با آنها اکنون بهاندازه موشک و پاتریوت و جنگنده اهمیت یافتهاند. تهران پهپادهای ارزان تهاجمی را محور راهبرد خود کرده است. این وضعیت برای اوکراین فرصتی ایجاد کرده که طی ۴ سال گذشته صنایع دفاعی بومی پیشرفتهای در حوزه پهپادهای هوایی و دریایی ساخته است. اوکراین رهگیرهایی با هزینه حدود ۱۰ هزار دلار تولید میکند برای مقابله با پهپادهای طراحی ایرانی که ۸۰ تا ۱۳۰ هزار دلار قیمت دارند. زلنسکی گفته اوکراین میتواند روزانه ۲ هزار رهگیر بسازد و نیمی را به متحدانش عرضه کند. تا مارس، بیش از ۲۰ کارشناس نظامی اوکراینی برای کمک به دفاع کشورهای خلیج فارس اعزام شدهاند و کییف با عربستان سعودی، امارات و قطر قراردادهای امنیتی برای تامین پهپاد، ایجاد خطوط تولید و آموزش ضدپهپادی امضا کرده است. به گفته اوریسیا لوتسویچ از اندیشکده چتم هاوس، این هم برای اقتصاد اوکراین خوب است و هم برای تصویر جهانی آن.
بازنگری در ائتلافهای امنیتی خلیجفارس
نقش تازه اوکراین در خاورمیانه همزمان نشان میدهد کشورهای خلیج فارس در حال بازنگری در ائتلافهای امنیتی خود و میزان اتکایشان به واشنگتن هستند. به گفته دانیا ثافر از اندیشکده «گلف اینترنشنال فروم»، نگرانی از «ترتیبات اتحاد» میان آمریکا و اسرائیل در برابر آمریکا و کشورهای خلیج افزایش یافته است. هرچند بعید است این کشورها آمریکا را کنار بگذارند، اما تنوعبخشی به روابط امنیتی و دیپلماتیک برای مهار ریسکها آغاز شده است.
این روند همچنین به طرحهای ترامپ برای بازچینی ژئوپلیتیک خاورمیانه لطمه زده است. ایده ادغام اسرائیل در منطقه از مسیر پیمانهای ابراهیم که روابط دیپلماتیک اسرائیل با امارات، بحرین و مراکش را برقرار کرد، با هدف مهار ایران مطرح شده بود. اما جنگ، این استدلال را تضعیف کرده است، بهویژه پس از آنکه ایران امارات را بیش از دیگران هدف گرفت.
در همین حال، روسیه فشار میدانی بر اوکراین را افزایش داده است. میلیاردهای اضافی حاصل از جهش قیمت نفت، فشار را از اقتصاد روسیه کاسته و توان مالی کرملین برای ادامه جنگ را بالا برده است. کمبود پاتریوت برای اوکراین همچنان نگرانکننده است، آن هم در شرایطی که گزارشها از بررسی پنتاگون برای انتقال سامانههای پیشرفته از سهمیه اوکراین به خاورمیانه حکایت دارد. زلنسکی گفته در ۳ روز نخست جنگ ایران، آمریکا حدود ۸۰۰ رهگیر پاتریوت مصرف کرده؛ بیش از آنچه اوکراین در ۴ سال دریافت کرده است. او پس از حملات سنگین روسیه نوشت «مهم است جهان درباره آنچه میگذرد سکوت نکند و جنگ روسیه در اروپا زیر سایه جنگ ایران قرار نگیرد.»
به تعبیر تحلیلگران، تداوم جنگ ایران به نفع مسکوست: توجه واشنگتن کمتر بر اوکراین متمرکز میشود، سلاحهای پیشرفته کمتری به کییف میرسد، قیمتهای بالای نفت میلیاردها دلار به خزانه کرملین میافزاید، و شکافهای آمریکا و اروپا بر سر ایران میتواند انسجام ناتو را تضعیف کند. به گفته تیموتی اَش از چتم هاوس، کاهش ذخایر پاتریوت آمریکا در خلیج فارس «پوتین را به طولانیتر کردن جنگ در اوکراین تشویق میکند… او ضعف غرب را میبیند و تصور میکند میتواند امتیازات بیشتری بگیرد». و در نتیجه، هم جنگ اوکراین و هم منازعه خاورمیانه فرسایشیتر میشوند.
