مدیریت بحران؛ فرزند ناخوانده دولت های امید و اصلاحات
کافیست زلزلهای رخ دهد یا سیل ویران کنندهای راهش را به سمت مناطق مسکونی بکشد، در این صورت آنچه زندگی مردم را از حالت عادی خارج کند و شهر را به حالت آماده باش در آورد میتوان گفت بحران رخ داده و باید در اقدامی فوری و منطقی از همه ظرفیتها برای مدیریت وضع بحرانی استفاده شود.
به گزارش افکارنیوز، بحران در حقیقت یک فشار زایی روانی - اجتماعی بزرگ و ویژه است که در هم شکسته شدن انگارههای متعارف زندگی و واکنشهای اجتماعی را به همراه دارد و آسیبهای جانی و مالی، تهدیدها، خطرها و نیازهای تازهای که به وجود میآورد.
یکی از اقدامات مهم اما در مدیریت بحران را میتوان پیشگیری و متعاقب آن ایمن سازی شهرها دانست که این مسئله پس از رخدادهای ناگوار مورد توجه قرار گرفت و در نهایت با گذشت فراز و نشیبهای بسیار در دی ماه سال 86 تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور تصویب شد.
در روزهای گذشته پس از وقوع حادثه پلاسکو که منجر به شهادت 16 آتش نشان و جان باختن 4 شهروند شد موضوع مدیریت بحران و به تبع آن انتقاد نسبت به مدیریت بحران در شهر تهران مورد هجمه منتقدین قرار گرفت. منتقدینی که از زمره جامعه اصلاح طلبان هستند و با این ذهنیت که گذر زمان حافظه تاریخ را نیز پاک میکند غیرمنصفانه دهان به انتقاد باز میکنند. در این نوشته نگارنده در تلاش است تا نمایی از مدیریت بحران طی سالهای دولت اصلاحات با برهه کنونی مورد توجه قرار دهد.
پیشینه مدیریت بحران در ایران
مدیریت بحران به مجموعهای از فعالیتها، چارهجوییها و دستورالعملهایی گفته میشود که مدیریت یک سازمان، در چالش با بحران انجام میدهد و هدف آن کاهش روند، کنترل و رفع بحران است. بطور کلی مدیریت بحران بمعنای سوق دادن هدفمند جریان پیشرفت امور، به روالی قابل کنترل و انتظار بازگشت امور در اسرع وقت، به شرایط قبل از بحران است. در این راستا همه اقداماتی که در راستای پیشگیری ومدیریت ریسک و نیز سازماندهی و مدیریت منابع مورد نیاز در پاسخ به بحران است.
میتوان گفت مسئله مدیریت بحران اگرچه در ایران تا پیش از سال 1302 هیچ تشکیلات و مرجع پیگیری نداشت اما با وقوع حوادث و سوانح متعدد به ویژه زلزله در شرق خراسان در همین سال، به فاصله کمتر از 3 ماه در سیرجان و کرمان و جاری شدن سیلابهای گسترده و وسیعی در استانهای گیلان، مازندران، آذربایجان شرقی، و اصفهان جرقهای شد برای سازماندهی تشکیلاتی که سالها قبل قراردادهای آن امضاء شده بود.
این قانون بعدها یعنی در تاریخ نهم مرداد ماه سال 1370 در قالب " قانون تشکیل کمیته ملی کاهش اثرات بلایای طبیعی " تصویب و به دولت ابلاغ شد اما تصویب این قانون تا 12 اردیبهشت سال 1372 توسط هیأت وزیران به طول انجامید که در نهایت به موجب آن کمیته ملی کاهش اثرات بلایای طبیعی از یک کمیته هماهنگی و 9 کمیته فرعی تحقیقاتی تخصصی تشکیل شد.
نبود مدیریت بحران در دولت اصلاحات
در تاریخ 16 خرداد 1372 اختیارات اصل 127 قانون اساسی در مدت 72 ساعت از زمان بروز حادثه به استانداران توسط هیأت وزیران تفویض شد.این قانون اما در همینجا مسکوت ماند و دیگر دنبال نشد،دولت اصلاحات اما بی تفاوت به اهمیت این موضوع با حوادث ناگواری مواجه شد که ضعف دولت و خلأ مدیریت بحران مسئولان را بیش از پیش نشان داد.
حادثهٔ پارک شهر تهران که در چهاردهم اردیبهشت ماه سال ۱۳۸۱ براثر آن شش دختر دانشآموز و یک قایقران در دریاچهٔ پارک شهر غرق شدند، در این حادثه ناگوار آتشنشانی و هلالاحمر به دلیل ترافیک تهران موفق به رسیدن به موقع نشدند و چند مرد در حال گذر سعی در نجات دختران کردند.
در جلسه مورخ 17 فروردین سال 1382 هیئت وزیران "طرح جامع امداد ونجات کشور" بنا به پیشنهاد جمعیت هلال احمر به تصویب رسید . به استناد ماده 5 این طرح " ستاد حوادث و سوانح غیرمترقبه کشور " با هدف سیاستگذاری کلی ، برنامه ریزی ملی و نظارت عالیه بر امر مدیریت بحران کشور به ریاست وزیر کشور و 20 عضو دیگرتشکیل شد.
هنوز این مصوبه جان نگرفته بود که فاجعه انفجار قطار نیشابور که بزرگترین سانحه راه آهن در ایران نیز نام گرفته در روز 29 بهمن سال 1382 رقم خورد، حادثهای که در نزدیکی ایستگاه خیام در ۱۷ کیلومتری نیشابور رخ داد که در آن ۳۲۰ نفر کشته و ۴۶۰ نفر زخمی شدند.
عدم مدیریت این حادثه نیز حتی دولت اصلاحات را وادار به انجام اقدامی مؤثر برای رسیدگی به مسئله مدیریت بحران نکرد، تا اینکه زلزله مخرب و جانگداز بم در دیماه سال 82 به وقوع پیوست که این حادثه دلخراش 41 هزار کشته برجای گذاشت، با وجود همراهی و همدلی همه مردم و نهادها برای رسیدگی به بازماندگان، در نهایت به دنبال بازدیدهای سرزده مقام معظم رهبری از مناطق زلزله زده بم موضوع ضرورت بازنگری در طرح جامع امداد ونجات مورد توجه قرار گرفت اما عمر دولت اصلاحات به اتمام این کار خطیر نرسید.
مدیریت بحران در تهران
شاید کمتر کسی بعد از حادثه پلاسکو و ارائه گزارش اقدامات صورت گرفته برای افزایش ایمنی شهر بی اطلاع باشد. اینکه پس از آغاز دوره مدیریت شهردار تهران در سال 84 تاکنون بیش از چند صد کیلومتر کانال و تونل برای ساماندهی آبهای سطحی ایجاد شده که این اقدامات توانسته 800 نقطه تهران را که در گذشته در زمان بازندگی دچار آبگرفتی میشد به کمتر از 150 نقطه برساند.
از دیگر اقدامات صورت گرفته برای مقابله با سیل در رود درههای تهران به دلیل جلوگیری از بروز حوادثی همچون سیل تجریش در سال 64 ایجاد حوضچههای بزرگ آرامش آب در دستور کار قرار گرفت؛ اگرچه بنا به گفته کارشناسان کنترل سیلهای کوه بر عهده شهرداری نیست.
در حوزه پیشگیری و مقابله با حریق و آتش سوزی نیز شهرداری تهران با به کار گیری زبدهترین نیروها و به روز ترین تجهیزات توانسته خود را به جایگاه بالایی از نظر استاندارد جهانی برساند.
به طوری که به گفته شهردار تهران "از سال 84 که شهر تهران تنها 71 ایستگاه آتش نشانی داشت و ازاین تعداد 21 ایستگاه به طور کامل تخریب و نوسازی شد، همچنین بیش از 50 ایستگاه دیگر در شهر تهران ساخته شده است در نتیجه در حال حاضر 123 ایستگاه آتش نشانی برای مأموریت جلوگیری از حریق در تهران فعال است که به عبارتی ما در این مدت 70 ایستگاه نوسازی و تجهیز جدید داشتیم و این به تعداد کل ایستگاههای تاریخ آتش نشانی شهر تهران است."
حال این سؤال از منتقدان مطرح میشود در شرایطی که به گفته رئیس سازمان مدیریت بحران تهران این سازمان خود دچار بحران است چگونه کم کاری دولت منتصب به خود را بنا به شواهد و مستندات تاریخ میتوانند توجیه کنند؟
قدرمسلم دولتها رکن اصلی در مدیریت بحران هستند که بنا به به اظهارات کارشناسان حوزه مدیریت بحران در حال حاضر این مسئله همچنان در اولویت دولت نیست، از همین رو است که نمیتوان چشم امیدی به رفع موانع و مشکلات در این مسئله داشت.
نگاهی گذرا به تاریخچه سازمان مدیریت بحران بیانگر این است که اجرای آزمایشی قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران از سال 87 آغاز و تا سال 92 پس از این تاریخ بدون هیچ رسیدگی، ادامه پیدا کرد. مسئله مهم دیگر اینکه بعد از آن اجرای قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران با خلاء قانونی مواجه است و بعید نیست که همین منتقدان که صدایشان گوش فلک را کر میکند در بحرانهای آتی نیز این کم کاری و سهل انگاری خود را به پای شهردار تهران بنویسند چرا که این قانون دیگر نه تمدید شد و نه لغو.
با این اوصاف میتوان گفت اگر کارایی و اثربخشی سازمان مدیریت بحران را مورد سنجش قرار دهیم در مییابیم که این سازمان نمره قابل قبولی را دریافت نمیکند؛ نتایج ارزیابی عملکرد این سازمان حاکی از ضعف مالی، مدیریتی، اطلاعاتی و ارتباطی در این سازمان بوده است که موجب شده اغلب طرحها، پروژهها، دستورالعملها و دورههای آموزشی اجراشده نیمهکاره انجام شوند و یا حتی به حال خود رها کردند.