آژانس بینالمللی انرژی اتمی در سند راهبردی جدید خود که ژانویه ۲۰۲۶ منتشر شده، اعلام کرده است که تنها در استان سغد تاجیکستان ۱۰ محل ذخیره پسماند اورانیومی وجود دارد که در مجموع حدود ۵۵ میلیون تن زباله رادیواکتیو را در خود جای دادهاند.
کسری ۱۰۰ میلیون یورویی برای مهار یک تهدید منطقهای
بر اساس برآوردهای آژانس، برای پاکسازی و ایمنسازی کامل میراث اورانیومی در آسیای مرکزی حدود ۲۱۰ میلیون یورو اعتبار نیاز است، اما تاکنون تنها ۱۱۳ میلیون یورو از سوی اهداکنندگان بینالمللی تامین شده است؛ رقمی که نشاندهنده کسری نزدیک به ۱۰۰ میلیون یورو است.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی ضمن اشاره به تمدید همکاری خود با تاجیکستان، قرقیزستان و ازبکستان تا سال ۲۰۳۰، تأکید کرده است که بدون تزریق منابع مالی جدید، اجرای پروژههای کلیدی پاکسازی با چالش جدی روبهرو خواهد شد.
خطر در کمین مناطق مسکونی
طبق دادههای رسمی، پسماندهای رادیواکتیو در تاجیکستان در مساحتی حدود ۱۷۰ هکتار پراکنده شده و مجموع فعالیت پرتوزایی آنها بیش از ۶ هزار و ۵۰۰ کوری برآورد میشود. آژانس هشدار داده است که این مواد تنها تا زمانی بیخطر هستند که سازههای حفاظتی محلهای ذخیره سالم باقی بمانند.
در صورت فرسودگی سدها و سازهها، وقوع رانش زمین، فرسایش خاک یا نفوذ مواد رادیواکتیو به منابع آب، پیامدهای جبرانناپذیری برای سلامت جمعیت محلی و محیطزیست منطقه به دنبال خواهد داشت.
بنا بر این گزارش، خطرناکترین محلها در نزدیکی مناطق مسکونی ایستیکلول (تابوشار)، بوستون، شهرک آدرسمان و اطراف ناحیه باباجان غفوروف قرار دارند.
میراثی سنگین از دوران شوروی
فعالیتهای استخراج و فرآوری اورانیوم در تاجیکستان از دهه ۱۹۴۰ میلادی و در چارچوب برنامههای هستهای اتحاد جماهیر شوروی آغاز شد. معادن بزرگ تابوشار و آدرسمان از مراکز اصلی این فعالیتها بودند.
در فاصله سالهای ۱۹۴۵ تا ۱۹۹۳ بیش از ۵۵ میلیون تن پسماند رادیواکتیو در این کشور انباشته شد. پس از تعطیلی تأسیسات، تاجیکستان با شبکهای از معادن متروکه، تونلهای زیرزمینی، تودههای باطله و محلهای ذخیرهای روبهرو شد که بسیاری از آنها بدون لحاظ ملاحظات زلزلهخیزی، شرایط اقلیمی و خطرات هیدرولوژیک طراحی شده بودند.
گامهای برداشتهشده؛ کافی نیست
نخستین مرحله مهم بازسازی زیستمحیطی در سال ۲۰۲۳ در منطقه تابوشار انجام شد. در این مرحله، چهار بخش از محلهای ذخیره پسماند و منطقه موسوم به «کوه زرد» بیخطرسازی شد که به کاهش ۷.۶ میلیون تن پسماند و پاکسازی ۵۷.۶ هکتار از اراضی آلوده انجامید.
با این حال، آژانس تأکید کرده است که این اقدامات تنها حدود ۱۷.۵ درصد از کل میراث اورانیومی کشور را پوشش میدهد و همچنان دهها میلیون تن پسماند رادیواکتیو در مساحتی بیش از ۱۲۳ هکتار نیازمند بازسازی است.
همکاری با روسیه و چشمانداز آینده
دولت تاجیکستان برای ادامه عملیات بازسازی با روسیه به توافق رسیده است. بر اساس این توافق، مسکو در سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۸ مبلغ ۱.۵۶۳ میلیارد روبل برای پاکسازی محلهای ذخیره در آدرسمان و بخشی از تأسیسات تابوشار اختصاص خواهد داد.
با این حال، آژانس بینالمللی انرژی اتمی تصریح کرده است که بزرگترین و خطرناکترین محلهای ذخیره همچنان نیازمند سرمایهگذاریهای گسترده بینالمللی بهویژه از سوی بانک اروپایی بازسازی و توسعه (EBRD) هستند.
برنامههای ملی؛ نیازمند پشتوانه مالی
تاجیکستان در فوریه ۲۰۲۵ برنامه دولتی جدیدی برای بازسازی محلهای ذخیره پسماندهای اورانیومی در بازه ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰ تصویب کرده است. این برنامه، اصلاح مقررات، اجرای پروژههای فنی و پایش پس از بازسازی را در بر میگیرد.
با این حال، کارشناسان هشدار میدهند که بدون تأمین منابع مالی پایدار و مشارکت فعال جامعه بینالمللی، میراث اورانیومی همچنان یکی از جدیترین تهدیدهای زیستمحیطی و انسانی در آسیای مرکزی باقی خواهد ماند.
