به نقل از نشریه اقتصادی «اکونومیست»، سلطه جهانی دلار آمریکا پدیدهای است که فراتر از نفت و تحولات بازار انرژی شکل گرفته و ریشههای آن در ساختار عمیق نظام مالی بینالملل قرار دارد؛ هرچند تحولات ژئوپلیتیکی و تغییر الگوهای تجارت انرژی، بار دیگر بحث درباره آینده «پترو دلار» را زنده کرده است.
در این گزارش، به نقش «ابراهیم اویس» اقتصاددان مصری اشاره شده است؛ ابراهیم اویس که در دهه 1970 اصطلاح «پترو دلار» را در جریان بررسی پیامدهای درآمدهای نفتی کشورهای خلیج فارس مطرح کرد. اویس که پیشتر منتقد تمرکزگرایی صنعتی در مصر و سیاستهای اقتصادی دوران جمال عبدالناصر بود، بعدها توجه خود را به انباشت درآمدهای نفتی دلاری معطوف کرد.
در همان دوران، سیاستهای اقتصادی ایالات متحده و کشورهای نفتخیز خلیج فارس به شکلگیری چرخهای منجر شد که در آن درآمدهای نفتی به بازارهای مالی آمریکا بازمیگشت. خرید اوراق خزانه آمریکا توسط عربستان سعودی و پذیرش دلار بهعنوان تنها ارز مبنای فروش نفت توسط شرکت آرامکو، از مهمترین پایههای تثبیت این نظام مالی محسوب میشود.
در این میان، نقش دولت آمریکا و سیاستهای مالی آن در دهه 1970، بهویژه در دوره پس از شوک نفتی، به تقویت جایگاه دلار در نظام پولی جهانی کمک کرد. تصمیمات آن دوره عملاً موجب شد دلار نهتنها ابزار پرداخت نفت، بلکه به ارز ذخیره اصلی جهان تبدیل شود.
با این حال، «اکونومیست» در تحلیل خود تأکید میکند که شرایط امروز بازار انرژی با دهههای گذشته تفاوت اساسی دارد. چین بهعنوان بزرگترین واردکننده نفت جهان، بخش مهمی از تجارت انرژی خود را با ارز ملی انجام میدهد و حتی از ابزارهایی مانند یوان دیجیتال در برخی مبادلات استفاده میکند. همچنین کشورهایی مانند روسیه و هند نیز به دنبال کاهش وابستگی به دلار در تسویه تجارت انرژی هستند.
بر اساس این گزارش، حتی اگر بخشی از قراردادهای نفتی به ارزهای جایگزین تسویه شوند، همچنان قیمتگذاری جهانی نفت به دلیل عمق و نقدشوندگی بازارهای دلاری، عمدتاً بر پایه دلار باقی خواهد ماند. به همین دلیل، تحلیلگران بعید میدانند سهم یوان در تجارت جهانی کالاها در کوتاهمدت از محدوده تکرقمی فراتر رود.
از سوی دیگر، نقش نفت در تثبیت برتری دلار نیز مورد بازنگری قرار گرفته است. برخلاف تصور رایج، نوسانات بازار نفت و تغییرات سریع قیمت آن باعث میشود اثرات آن بر تجارت جهانی پیچیدهتر از آن باشد که بتواند بهتنهایی پشتوانه سلطه دلار محسوب شود. بسیاری از شرکتهای بینالمللی برای مدیریت ریسک ارزی، بهجای نفت، به قیمت نهادههای صنعتی و کالاهای با ثباتتر توجه میکنند.
این گزارش همچنین به تغییر الگوی ترازهای مالی کشورهای صادرکننده نفت اشاره دارد. در حالی که در دهههای گذشته مازادهای عظیم نفتی به بازارهای مالی آمریکا سرازیر میشد، امروز این مازادها بهمراتب محدودتر شدهاند. طبق برآوردها، مجموع مازاد صادرکنندگان نفت در سال گذشته حدود 200 میلیارد دلار بوده، در حالی که اقتصادهای آسیای شرقی مازادهایی چندین برابر آن ایجاد کردهاند.
در این میان، نقش اقتصاددانان و تحلیلگران مالی در بازتعریف مفهوم قدرت دلار پررنگتر شده است. «برد ستسر» از شورای روابط خارجی آمریکا نیز پیشتر تأکید کرده بود که توازن جدید حسابهای جاری جهانی نشان میدهد وابستگی ساختاری به درآمدهای نفتی در حال کاهش است.
عامل سقوط دلار تضعیف نظام پترودلار نیست، سیاست های آمریکا است
با وجود این تغییرات، گزارش اکونومیست تأکید میکند که تهدید اصلی برای جایگاه دلار نه صرفاً تغییر ارز تسویه نفت، بلکه افزایش بیاعتمادی ژئوپلیتیکی نسبت به استفاده از داراییهای دلاری در سطح بینالملل است. سیاستهای تحریمی آمریکا و نگرانی کشورها از مسدود شدن داراییهایشان، انگیزهای برای جستوجوی مسیرهای مالی جایگزین ایجاد کرده است.
این نگرانیها پیشتر نیز از سوی ابراهیم اویس مطرح شده بود؛ او از اصطلاح «سرمایه گروگان» برای توصیف داراییهایی استفاده کرده بود که در معرض ریسکهای سیاسی و حقوقی در نظام مالی تحت سلطه آمریکا قرار دارند.
در جمعبندی این گزارش آمده است که اگرچه «پترو دلار» دیگر نقش محوری دهههای گذشته را ندارد، اما جایگاه دلار در نظام مالی جهانی همچنان به مجموعهای پیچیده از عوامل نهادی، تجاری و ژئوپلیتیکی وابسته است. به همین دلیل، حتی در صورت گسترش استفاده از ارزهای جایگزین، گذار از سلطه دلار فرآیندی تدریجی و بلندمدت خواهد بود، نه یک تغییر ناگهانی.
