مرکز مطالعات راهبردی و بینالملل (CSIS)، در گزارشی مفصل توضیح میدهد که روسیه در حال بازآرایی کامل ساختار فرماندهی و کنترل نظامی خود برای جنگهای مبتنی بر هوش مصنوعی است. این پژوهش در برنامه هوش مصنوعی این مرکز تهیه شده و نخستین بخش از یک مجموعه مطالعاتی درباره حرکت روسیه به سمت عملیات نظامی خودکار به شمار میرود و هدف آن بررسی نحوه تطبیق معماری فرماندهی روسیه تحت فشار جنگ و استخراج درسهایی برای سیاستگذاران آمریکایی عنوان شده است.
تغییر دکترین رزم در روسیه و حرکت به سمت پهپادهای ارزان قیمت
تحلیلهای امنیتی در اندیشکدههای آمریکایی نشان میدهد تحول اخیر در شیوه جنگ روسیه صرفاً ناشی از فشار میدان نبرد اوکراین نبوده، بلکه بهطور قابل توجهی از الگوی جنگ نامتقارن الهام گرفته است. اندیشکده «مؤسسه واشنگتن» تأکید میکند استفاده مؤثر روسیه از الگوی پهپادهای ارزان قیمت نشان داد که آینده جنگ به سمت تحمیل هزینه اقتصادی به دشمن حرکت میکند و کشورها با چالشی مواجه خواهند شد که در آن ابزار ارزان میتواند سامانههای دفاعی گران را فرسوده کند.حال مرکز مطالعات راهبردی و بینالملل با اتکا بر این یافتهها گزارشی تهیه کرده که نشان میدهد روسیه به سمت استفاده از نرمافزارهای تاکتیکی و کوتاهسازی چرخه کشف تا انهدام حرکت کرده است و این در واقع پیامد عملی همین تحول دکترینال است؛ روسیه پس از پذیرش منطق جنگ کمهزینه، ناچار شده ساختار فرماندهی خود را نیز برای مدیریت انبوه پهپادها و عملیات سریع بازطراحی کند.
آنچه در این گزارش میخوانیم
این گزارش توضیح میدهد در حالی که بسیاری از ارتشهای جهان هنوز به دنبال طراحی سامانههای بزرگ و یکپارچه فرماندهی و کنترل هستند، روسیه در بحبوحه جنگ اوکراین مسیر متفاوتی را انتخاب کرده است: کنار گذاشتن پروژههای عظیم و تمرکز بر نرمافزارهای کوچک اما مؤثر که مستقیماً نتیجه نبرد را تغییر میدهند. بررسی تحولات اخیر در ساختار فرماندهی و کنترل ارتش روسیه نشان میدهد مسکو تحت فشار جنگ، دکترین فناوری نظامی خود را بازنویسی کرده و اکنون اولویت را به سرعت تصمیم و سرعت آتش داده است، نه پیچیدگی سامانهها.روسیه اکنون ابزارهای تاکتیکی را توسعه میدهد که حلقه «کشف تا انهدام» را کوتاه میکنند. سامانههایی مانند مجموعه آگاهی موقعیتی تاکتیکی و نرمافزارهای شناسایی-ضربه قادرند تصاویر پهپاد را در چند دقیقه به مختصات هدف تبدیل کنند؛ فرآیندی که پیشتر ساعتها طول میکشید. این تغییر، نتیجه تجربه مستقیم جنگ است: نبرد طولانی نشان داد سرعت واکنش مهمتر از هماهنگی کامل ساختاری است.همزمان با گسترش استفاده از پهپادها، مرکز ثقل نوآوری نیز تغییر کرده است. اکنون حدود ۸۰ درصد مأموریتهای آتش روسیه توسط سامانههای بدونسرنشین هدایت میشود و همین امر باعث شده توسعهدهندگان، حتی داوطلبان غیرنظامی، نرمافزارهایی بسازند که اپراتور پهپاد را مستقیماً به توپخانه متصل میکند. در این مدل جدید، پهپاد فقط ابزار شناسایی نیست؛ بلکه به بخش اصلی شبکه شلیک تبدیل شده است. به بیان دیگر، پهپادها چشم نیستند، بلکه «گره فرماندهی» هستند.
هوش مصنوعی نیز در این تحول نقشی عملیاتی دارد نه نمایشی. ارتش روسیه تمرکز خود را بر حوزههایی گذاشته که بلافاصله در میدان نبرد نتیجه میدهند:تشخیص هدف، پردازش تصویر، تحلیل سیگنال و هدایت خودکار. در مقابل، حوزههای پیچیدهتر مانند تحلیل متن و تصمیمسازی راهبردی مبتنی بر هوش مصنوعی هنوز در حاشیه قرار دارند. در دکترین روسیه، هوش مصنوعی جای فرمانده را نمیگیرد؛ بلکه بهعنوان یک تحلیلگر فوقسریع عمل میکند که گزینهها را پیشنهاد میدهد و انسان تصمیم نهایی را میگیرد.
الگویی مؤثر در دور زدن تحریمها و پیشرفت همزمان تحت فشار تحریمی
برای پشتیبانی از این روند، ارتش روسیه از سال ۲۰۲۵ جمعآوری گسترده داده رزمی را آغاز کرده است. ویدئوهای پهپاد، عملکرد خلبانان، اثرات اصابت و دادههای عملیاتی در یک پایگاه داده واحد ذخیره میشود. این دادهها هم برای آموزش نیروها و هم برای آموزش الگوریتمها استفاده میشوند؛ یعنی میدان نبرد به آزمایشگاه دائمی توسعه نرمافزار تبدیل شده است. هر عملیات، نسخه بعدی الگوریتم را دقیقتر میکند.در عین حال روسیه بدون ساخت مدلهای بزرگ هوش مصنوعی از صفر، بهسرعت از پیشرفتهای جهانی بهره میبرد. توسعهدهندگان روسی مدلهای متنباز بینالمللی را گرفته و در محیطهای بسته نظامی به کار میگیرند؛ روشی که هم تحریمها را دور میزند و هم زمان توسعه را به شدت کاهش میدهد. به موازات آن، ابزارهای خارجی نیز با نمونههای داخلی جایگزین میشوند تا کنترل اطلاعات حفظ شود.
اهداف راهبردی روسیه در این مسیر
این تحول صرفاً یک بهروزرسانی فناوری نیست؛ بلکه نشانه تغییر فلسفه جنگی روسیه است. اهداف اصلی آن را میتوان در چند محور خلاصه کرد:1. تبدیل زمان به سلاحروسیه دریافته که در نبرد مدرن، پیروزی نه با قدرت آتش بیشتر بلکه با «سرعت چرخه تصمیم» تعیین میشود. کوتاه کردن فاصله کشف تا انهدام به معنای فلج کردن دشمن قبل از واکنش است. بنابراین تمرکز بر نرمافزار یعنی تبدیل زمان به سلاح.2. ساخت ارتش ارزان اما مؤثربهجای اتکا به تجهیزات گرانقیمت، روسیه به ترکیب پهپاد ارزان + نرمافزار هوشمند روی آورده است. این مدل اجازه میدهد با هزینه کمتر توان رزمی حفظ شود و در جنگ طولانی پایدار بماند.3. ایجاد برتری در «میدان داده»با جمعآوری دادههای عظیم از هر حمله، روسیه در حال ساخت بانک تجربه رزمی دیجیتال است. این یعنی هر نبرد آینده با دانش انباشته جنگهای قبلی آغاز میشود؛ نوعی حافظه جنگی ماشینی.4. استقلال فناورانه در شرایط تحریمبهجای رقابت مستقیم با غرب در تولید مدلهای پیشرفته، روسیه به راهبرد تطبیق روی آورده است: استفاده از فناوری جهانی، اما در محیط کنترلشده بومی. هدف، خودکفایی عملیاتی بدون نیاز به خودکفایی کامل صنعتی است.5. تغییر ماهیت فرماندهیدر مدل جدید، فرمانده کمتر هماهنگکننده و بیشتر تصمیمگیرنده نهایی است؛ بخش تحلیل را ماشین انجام میدهد. این ساختار برای جنگهای پرسرعت آینده طراحی شده است.
روسیه، پیشگام حرکت به سمت جنگ الگوریتمها
روسیه در حال ساخت «ارتش نرمافزاری» است؛ ارتشی که مزیت آن در چرخه تصمیم بسیار سریع، داده انباشته و هوش مصنوعی کاربردی است. هدف نهایی، برتری در زمان واکنش و حفظ کارایی رزمی در جنگهای طولانی است؛ مدلی که اگر موفق شود، میتواند الگوی جنگهای قرن بیستویکم را از نبرد پلتفرمها به نبرد الگوریتمها تغییر دهد.
