تعدادی از کارشناسان معتقدند که انتخاب «نوری المالکی» توسط چارچوب هماهنگی شیعیان بهعنوان نامزد نخستوزیری عراق نهتنها یک تصمیم داخلی سیاسی است، بلکه بازتابدهنده تلاشهای بازیگران اصلی شیعی برای تثبیت قدرت در شرایط پیچیده پس از انتخابات پارلمانی اخیر است.
با کنارهگیری «محمد شیاع السودانی» از رقابت، مسیر برای بازگشت المالکی به قدرت هموار شد و قدرت سیاسی در چارچوب شیعی بهوضوح به سمت او متمایل شد، هرچند این انتخاب در سطح ملی هنوز نیازمند تصویب پارلمان است.
بازگشت المالکی نشاندهنده اولویت تجربه بر تغییر ساختاری در سیاست عراق ارزیابی شده است. رسانههای بینالمللی اشاره میکنند که چارچوب هماهنگی شیعیان از سابقه سیاسی و تجربه مدیریتی المالکی در اداره دولت عراق در گذشته بهعنوان یکی از دلایل اصلی این انتخاب یاد کردهاند، بهویژه در شرایطی که عراق با چالشهای امنیتی، اقتصادی و فشارهای خارجی پیچیدهای مواجه است.
با این حال، تجربه گذشته المالکی بهعنوان نخستوزیر (۲۰۰۶–۲۰۱۴) که با تنشهای فرقهای و انتقادات گسترده از جانب اقلیتهای سنی و کرد همراه بود، باعث شده بازگشت او بهطرز قطبیکنندهای در جامعه عراق دیده شود و احتمال واکنش منفی برخی گروههای سیاسی و اجتماعی وجود داشته باشد.
در سطح منطقهای و بینالمللی نیز انتخاب المالکی تفسیرهای متعددی دارد. رسانهها گزارش میدهند که دولت جدید عراق باید میان فشارهای آمریکا برای محدودسازی نقش گروههای مقاومت و تلاش برای حفظ توازن میان قدرتهای منطقهای یک مسیر میانه و بهظاهر مستقل پیدا کند.
به همین دلیل، بازگشت یک چهره شناختهشده و باتجربه ممکن است بهعنوان تلاش برای برقراری ثبات و تعامل عملگرایانه با بازیگران جهانی تعبیر شود، هرچند چالشهای جدی در مسیر تشکیل دولت و تحقق وعدههای عملی همچنان باقی است.
در مجموع، معرفی نوری المالکی بهعنوان نامزد نخستوزیری عراق را میتوان نشانهای از تمایل نخبگان سیاسی شیعه برای مدیریت بحرانها با تکیه بر تجربه گذشته دانست، اما این تصمیم همزمان سوالات مهمی درباره قابلیت ائتلاف حاکم برای مدیریت تضادهای داخلی، پاسخگویی به مطالبات مردمی و تحقق یک گفتمان سیاسی فراگیرتر در عراق مطرح کرده است.
تصمیمگیری در چارچوب هماهنگی بر مبنای اجماع نسبی و سازوکار رأیگیری صورت گرفته است
«محمد صالح صدقیان»، کارشناس عراقی مسائل غرب آسیا در گفتوگو با ایسنا با اشاره به انتخاب نوری المالکی از سوی چارچوب هماهنگی شیعیان عراق بهعنوان نخستوزیر و معرفی وی به پارلمان و در پاسخ به این پرسش که چرا چارچوب هماهنگی شیعیان به چنین گزینهای رسیده است، اظهار کرد: در چارچوب هماهنگی شیعیان چندین نفر برای تصدی پست نخستوزیری مطرح بودند که پس از برگزاری رأیگیری درونجریانی میان اعضا، در نهایت نوری المالکی بهعنوان نامزد نهایی انتخاب شد. این فرآیند نشان میدهد که تصمیمگیری در این چارچوب نه بر اساس تحمیل فرد یا فشار بیرونی، بلکه بر مبنای اجماع نسبی و سازوکار رأیگیری صورت گرفته است.
وی با تأکید بر اینکه «چارچوب هماهنگی شیعیان بزرگترین فراکسیون پارلمان عراق محسوب میشود و از این رو شانس رأیآوری نوری المالکی در پارلمان بسیار بالاست»، ادامه داد: در ساختار سیاسی عراق، به دلیل اینکه نخستوزیر فرمانده کل نیروهای مسلح و عالیترین مقام اجرایی کشور است، این جایگاه اهمیت راهبردی دارد. به همین دلیل، انتخاب نخستوزیر صرفاً یک تصمیم داخلی نیست، بلکه متأثر از شرایط داخلی عراق، تحولات منطقهای و ملاحظات عرصه بینالمللی است. در همین چارچوب، افرادی مانند محمد شیاع السودانی، نوری المالکی و حیدر العبادی بهعنوان گزینههای جدی مطرح بودند، اما در نهایت، با در نظر گرفتن مجموع این متغیرها و نتیجه رأیگیری، نوری المالکی بهعنوان گزینه نهایی انتخاب شد.
این کارشناس مسائل غرب آسیا با اشاره به اهمیت سازوکار انتخاب نخستوزیر در چارچوب هماهنگی شیعیان تصریح کرد: اینکه گزینه نهایی نخستوزیری از طریق رأیگیری تعیین میشود، از منظر سیاسی بسیار معنادار است و میتواند نشانهای از بلوغ سیاسی جریانهای شیعی و حرکت تدریجی عراق در مسیر نهادینهسازی دموکراسی باشد. این مسئله بهویژه در کشوری مانند عراق که سالها با بیثباتی سیاسی مواجه بوده، اهمیت دوچندان دارد.
آنچه برای واشنگتن اهمیت دارد، این است که فرد منتخب در عراق بتواند با آمریکا وارد تعامل و هماهنگی شود
صدقیان در پاسخ به این پرسش که نگاه آمریکاییها به انتخاب نوری المالکی چگونه است و آیا آنها با این انتخاب موافق هستند یا خیر، گفت: در فضای سیاسی عراق، این تصور رایج است که آمریکاییها تعیین میکنند چه کسی نخستوزیر شود یا نشود، اما به نظر من این برداشت دقیق نیست. برای آمریکا، اصل ماجرا این است که نخستوزیر از میان شیعیان انتخاب میشود؛ موضوعی که آنها آن را بهعنوان یک واقعیت ساختاری در عراق پذیرفتهاند. آنچه برای واشنگتن اهمیت دارد، این است که فرد منتخب بتواند با آمریکا وارد تعامل و هماهنگی شود، نه اینکه الزاماً شخص خاصی بر سر کار بیاید.
وی با تأکید بر اینکه «نوری المالکی یک سیاستمدار شناختهشده و باتجربه در ساختار قدرت عراق است»، افزود: به نظر من، نه آمریکا و نه ایران دخالت مستقیمی در این انتخاب نداشتهاند. چارچوب هماهنگی شیعیان بر اساس محاسبات داخلی خود به گزینه نوری المالکی رسیده است و ایران نیز، هر فردی را که از دل این چارچوب و بر اساس سازوکار داخلی آن انتخاب میشد، میپذیرفت و نسبت به آن موضع اعتراضی نداشت.
المالکی توانایی مدیریت گفتوگوها و تعاملات پیچیده میان بازیگران رقیب را دارد
این کارشناس مسائل غرب آسیا با یادآوری سوابق نوری المالکی در عرصه سیاست خارجی عراق گفت: نباید فراموش کرد که در دوره نخستوزیری نوری المالکی، نخستین نشست رسمی میان ایران و آمریکا در عراق برگزار شد و در آن مقطع، آقای امیرعبداللهیان ریاست هیئت کارشناسی ایران را برعهده داشت. این تجربه نشان میدهد که المالکی توانایی مدیریت گفتوگوها و تعاملات پیچیده میان بازیگران رقیب را دارد.
صدقیان در پایان تأکید کرد: نوری المالکی به دلیل آگاهی عمیق از معادلات داخلی عراق و شناخت دقیق از نحوه تعامل با ایران و آمریکا، میتواند سیاستی را دنبال کند که در آن بغداد به صحنه تقابل مستقیم تهران و واشنگتن تبدیل نشود. از همین رو، ارتباط نزدیک او با ایران و روابط قابل قبولش با آمریکا را میتوان یکی از عوامل کلیدی در انتخاب وی بهعنوان گزینه نهایی نخستوزیری از سوی چارچوب هماهنگی شیعیان دانست.
