اغلب روزنامهها و شبکههای تلویزیونی ترکیه در سطحی وسیع، به موضوع تحولات منطقه و احتمال بالا گرفتن تنش بین ایران و آمریکا پرداختهاند.
روزنامههای آکشام، حریت، ترکیه گازته و چندین روزنامه دیگر، موضوع تلاش مقامات ترکیه برای میانجیگری بین ایران و آمریکا را برجسته کرده و مدعی شدهاند که برنامه دیدار بین سید عباس عراقچی وزیر امور خارجه ایران و ویتکاف دیپلمات ارشد آمریکایی در استانبول، نهایی شده است.
در حالی که روزنامههای نزدیک به حزب عدالت و توسعه با بیانی اغراقآمیز به نقش اردوغان و ترکیه در ممانعت از جنگ و حمله اشاره کردهاند، تحلیلگران به این موضوع پرداختهاند که ترکیه در مسیر میانجیگری، چالشهای متعددی دارد.
یکی از این چالشها، نوع روابط ترکیه با رژیم صهیونیستی است. دلیل اهمیت مساله از دید تحلیلگران ترکیه چنین است: در شرایطی که ترکیه به دنبال جلوگیری از بروز جنگ بین آمریکا و ایران است، اسرائیل به دنبال آن است که بنزین بر آتش بریزد.
محققان سیاست خارجی ترکیه بر اقدام تاریخی گستردهتر آنکارا برای رسیدن به موازنه در روابط خود بین ایران، رژیم اسرائیل و آمریکا متحده تأکید دارند.
عمر چلیک، معاون اردوغان در حزب حاکم، ترکیه را میانجیگر مناسب قلمداد کرده و نسبت به اقدام نظامی آمریکا تحت تأثیر تندروهای اسرائیلی هشدار داد.
در همین حال، انستیتوی واشنگتن درباره این موضوع گفته است: «ترکیه نه از ایران و نه از اسرائیل جانبداری نمیکند و به دنبال آن است که از همسویی بیش از حد با یکی از طرفین درگیری جلوگیری کند. با این حال، اصطکاک تاریخی آن با اسرائیل، توانایی ترکیه را برای ایفای نقش یک میانجی بینقص در زمانی که الزامات امنیتی تل آویو در اولویت است، پیچیده میکند».
فایننشال تایمز هم به این اشاره کرده که ترکیه بخشی از یک گروه گستردهتر از کشورهای عربی و مسلمان از جمله قطر، عمان و عربی است که سعی در جلوگیری از جنگ بین آمریکا و ایران دارند و آنکارا به عنوان یک عنصر پیشرو در تلاشهای دیپلماتیک منطقهای دیده میشود.
چه کسی اسرائیل را مهار کند؟
به باور بسیاری از سیاستمداران و تحلیلگران در ترکیه، رژیم صهیونیستی به دنبال تحریک مداوم آمریکا برای حمله به ایران است. مصطفی دستیجی رهبر حزب ملی گرای وحدت بزرگ (BBP) و سیاستمدار عضو ائتلاف اردوغان – باغچلی، میگوید: «اسرائیل به دنبال یک فرصت است. اما هر نوع حمله مستقیم آن به ایران یک تحول جدی خواهد بود که نه تنها بر دو کشور، بلکه بر موازنههای جهانی نیز تأثیر میگذارد. قبل از هر چیز، ما این نگرش جنگ طلبانه و خصمانه اسرائیل را به شدت محکوم میکنیم. در چنین محیطی، احتمالا ترکیه نیز با پیامدهای منفی مختلفی از نظر اقتصادی، دیپلماتیک و امنیتی روبرو خواهد شد. ترکیه باید تمام تلاش خود را برای مدیریت اسرائیل و ممانعت از بروز جنگ به کار بگیرد».
آلپ ارسلان اُز اردم از تحلیلگران ترکیهای مقیم آمریکا میگوید: «با افزایش دوباره تنشها در خاورمیانه، ترکیه بار دیگر به عنوان یک میانجی بالقوه در این سناریو مطرح میشود. ولی سوال واقعی این است: ترکیه عاملی به نام اسرائیل را چگونه مدیریت خواهد کرد؟ امروز، چالشبرانگیزترین بازیگر در این معادله ایران نیست، بلکه اسرائیل است. یادمان باشد، آمریکا و اسرائیل درباره ایران، کاملاً هم نظر نیستند. اولویت اصلی واشنگتن محدود کردن قابلیتهای هستهای ایران و کنترل تشدید تنشهای منطقهای است و ترجیح میدهد فشار نظامی محدود اما مؤثر را با مذاکره تکمیل کند و از یک جنگ گسترده اجتناب کند. ولی اسرائیل چنین نگرشی ندارد و نتانیاهو، به دلیل انتخابات پیش رو و فشارهای سیاسی داخلی، از یک استراتژی فرسایشی نظامی بسیار گستردهتر علیه ایران حمایت میکند که فراتر از بازدارندگی صرف است. حتی واشنگتن نیز از بابت این موضوع نگران است که مبادا اسرائیل با اقدامات یکجانبه و کنترل نشده، آمریکا را به یک جنگ منطقهای بکشاند».
اُز اردم در ادامه میگوید: «وضعیت فعلی روابط ترکیه – اسرائیل، بر ظرفیت میانجیگری آنکارا، اثر میگذارد. آیا ترکیه و اسرائیل، رابطه را به طور مطلق قطع کردهاند یا به طور مشروط؟ هاکان فیدان وزیر امور خارجه رسماً اعلام کرده: این قطع رابطه، ساختاری نیست و بلکه مشروط است. آنکارا، ضمن اینکه تلویحاً میگوید که ممکن است روند روابط خود با اسرائیل را بسته به وضعیت انسانی در غزه بازتعریف کند، پیام روشنی نیز به واشنگتن میفرستد: ترکیه میخواهد در مدیریت بحران منطقهای، بازیگری باشد که باید به حساب آورده شود، نه بازیگری که کنار گذاشته شود».
از دید بسیاری از تحلیلگران ترکیه، روابط ترکیه و رژیم اسرائیل در حال حاضر شکنندهترین حلقه از نظر میانجیگری است. از دیدگاه اسرائیل، اگرچه ترکیه ممکن است طرف مذاکره ترجیحی نباشد، اما بازیگری نیست که بتوان آن را کاملاً کنار گذاشت.
پایگاه تحلیلی یتکین ریپورت ترکیه میگوید: «توانایی ترکیه برای صحبت مستقیم با ایران، درک خطوط قرمز تهران و حساسیتهای سیاسی داخلی، از این نظر یک مزیت تعیینکننده است. در اینجا، میانجیگری نه به عنوان یک فعالیت معاملهسازی، بلکه به عنوان یک اقدام متعادلکننده عمل میکند که یک درگیری بزرگتر را به تأخیر میاندازد و به طرفین فضای مانور میدهد. این دقیقاً مسئله اصلی در خاورمیانه امروز است: نه راهحلهای ایدهآل، بلکه مسیرهای جایگزین که میتوانند سناریوهای بدتر را به تعویق بیندازند».
آمریکا و تجربه شکستهای پیشین
بسیاری از تحلیلگران سیاسی ترکیه در روزهای اخیر، به اقدامات خشن و غلط آمریکا در دهههای اخیر اشاره کرده و معتقدند که دونالد ترامپ، از تکرار خطاهای پیشین آمریکا، درس نگرفته است.
عبدالله مراد اوغلو از تحلیلگران مشهور ترکیه نیز مینویسد: «آمریکا بارها در پروندههایی همچون ویتنام، عراق و افغانستان شکست خورده است. آمریکا با تحریک اسرائیل و نئوکانها به عراق حمله کرد و تاوان سنگینی پرداخت. اما در دستیابی به اهداف سیاسی اعلام شده خود در عراق شکست خورد. ترامپ با وعده پایان دادن به این جنگهای بیمعنی که برای آمریکاییها هزینه مالی و جانی داشته، به عنوان رئیس جمهور انتخاب شد. در حالی که او بارها در دوره دوم ریاست جمهوری خود نئوکانها را سرزنش کرده، تناقضات بین اعمال و لفاظیهای او همچنان ادامه دارد. بمباران ایران به نفع اسرائیل در ژوئن 2025 یکی از این نمونهها بود. ترامپ برای بار دوم شمشیر خود را از رو بسته تا اشتباه خود را تکمیل کند!»
مراد اوغلو در ادامه میگوید: «ترامپ، همزمان با مذاکره با ایران، برای حمله اسرائیل نیز چراغ سبز داد و به این ترتیب، اعتبار رئیس جمهور آمریکا به دست خود او نابود شد. او همان کسی است که باعث تشدید سوءظن مقامات ایران شد. حساسترین مسئله ترامپ، تلفات نظامی در میدان است. هزینه سیاسی این خسارات میتواند بسیار بالا باشد. بازگشت تابوت سربازان آمریکایی میتواند به قیمت شکست حزب ترامپ در انتخابات میاندورهای نوامبر تمام شود. ترکیه، مصر و قطر در حال تلاش برای روشنگری هستند و میخواهند به ترامپ نشان دهند که یک اشتباه او، تا چه اندازه دردسرساز خواهد بود».
در پایان باید گفت: ترکیه به عنوان عضوی از ناتو، متحد آمریکا و همچنین همسایه ایران، موقعیت ژئوپلیتیکی منحصر به فردی دارد. این دوگانگی، محاسبات استراتژیک آنکارا را شکل میدهد. چرا که ترکیه به شدت با مداخله نظامی علیه ایران مخالف است و بر دیپلماسی به جای درگیری به عنوان راه اصلی کاهش تنشها تأکید دارد.
در واقع پیشنهاد ترکیه برای میانجیگری، مبتنی بر نگاهی عملگرایانه است نه آرمانگرایانه. آنکارا بر نقش تاریخی خود به عنوان یک میانجی در خاورمیانه، آفریقا و قفقاز تأکید کرده و تلاشهای میانجیگری خود را به عنوان بخشی از یک استراتژی گستردهتر چارچوببندی کرده است.
