دریاچه ارومیه، یکی از میراثهای طبیعی ایران و روزگاری پهنهای پرآب و زیبا، سالها شاهد فاجعهای خاموش بود. پهنه آبی که روزگاری آینه آسمان و مأمن هزاران گونه جانوری و پرندگان مهاجر بود، به نمکزار ترکخورده و بیجان تبدیل شد و مردم آذربایجان غربی هر سال با زمستانهایی سرد و تابستانهایی پرگرد و غبار مواجه میشدند، و نسیمی که روزی خنکی و امید میآورد، حالا نمک و تلخی به همراه میآورد.
اما حالا، پس از بارشهای بیسابقه و تلاشهای گسترده برای احیای این دریاچه، آرامش به دل این پهنه بازگشته است. موجهای کوچک بر سطح آب دریاچه و صدای پرندگان مهاجر که دوباره به جزایر کوچک آن بازگشتهاند، نشان از احیای زندگی دارد. با این حال، کارشناسان هشدار میدهند که این نفس تازه هنوز شکننده است و اگر مدیریت پایدار انجام نشود، خشکی دوباره ممکن است همه امیدها را از بین ببرد.
اقدامات ضروری برای حفظ دریاچهها و منابع آبی ایران
مجید فاضلی، فعال محیط زیست و مدیر انجمن محیط زیست، درباره وضعیت بحرانی منابع آبی کشور از جمله دریاچه ارومیه و زایندهرود هشدار داد و تأکید کرد که حفظ این منابع نیازمند مدیریت دقیق و پایدار آب است.
وی با اشاره به عوامل انسانی مؤثر بر کاهش سطح آب دریاچهها گفت: خشکسالیهای طبیعی در طول هزاران سال نتوانستهاند چنین بحرانی ایجاد کنند. عمده مشکلات مربوط به مصارف صنعتی و کشاورزی در بالادست منابع آب است، جایی که رودخانهها و ورودیهای اصلی به دریاچهها مورد استفاده بیش از حد قرار میگیرند.
فاضلی افزود: در حالی که بارندگیها میتوانند نقش محدودی در احیای این منابع داشته باشند، راهحل پایدار تنها مدیریت صحیح آب و جلوگیری از برداشت بیرویه از ورودیها و حوضههای آبریز است. با اعمال مدیریت مناسب در بخشهای صنعتی و کشاورزی، میتوان نه تنها دریاچه ارومیه بلکه تمام دریاچههای کشور را حفظ کرد.
وی همچنین تأکید کرد که خشک شدن برخی دریاچهها عمدی و ناشی از سوءاستفاده از منابع آب در بخشهای بالادستی است و آب خود دریاچهها اغلب برای مصارف صنعتی استفاده نمیشود، بلکه بهرهبرداری بیش از حد از ورودیها و رودخانههای متصل به این دریاچهها مشکل اصلی است.
فاضلی خاطرنشان کرد: برای جلوگیری از بحرانهای آبی آینده، ضروری است که صنایع و کشاورزی با برنامهریزی دقیق و رعایت مصرف بهینه آب، منابع آبی کشور را حفظ کنند.
رکورد جدید در حجم آب؛ تراز دریاچه افزایش یافت
حجت جباری، مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی، با امید و خوشحالی از وضعیت فعلی دریاچه ارومیه گفت: در برخی مناطق، بستر دریاچه اکنون ۲ تا ۲.۵ متر عمق گرفته و حجم آب به ۳.۵ میلیارد مترمکعب رسیده است. این رقم در مقایسه با سالهای گذشته ۶ تا ۷ برابر افزایش یافته و تراز اکولوژیک به ۱۲۷۱ متر نزدیک شده است.
وی افزود: اگر روند رهاسازی و بارشها ادامه داشته باشد، دریاچه ارومیه میتواند آرامش بیشتری پیدا کند. حتی با تبخیر تابستانی که هر ساله بین ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتر از عمق آب را کاهش میدهد، امسال بخش زیادی از دریاچه خشک نخواهد شد.
مشارکت مردم؛ کلید پایداری دریاچه
جباری تأکید کرد: ۹۰ درصد آب موجود در این منطقه در بخش کشاورزی مصرف میشود و اگر کشاورزان و مردم منطقه مشارکت نکنند و الگوی مصرف آب اصلاح نشود، روند احیا نمیتواند پایدار بماند.
وی ادامه داد: تامین حقآبه دریاچه و تثبیت کانونهای گرد و غبار، بدون اجرای طرحهای آبیاری نوین و تغییر الگوی کشت، عملاً غیرممکن است.
تالابهای اقماری؛ نفس دوم اکوسیستم
آرزو اشرفیزاده، مدیرکل دفتر حفاظت و احیای تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست، درباره وضعیت تالابهای اقماری افزود: تالابهایی مانند کانی برازان و سولدوز با لایروبی مصبها و آبگیری مناسب، بار دیگر زندگی را به خود بازگرداندهاند. وضعیت حیات وحش و تنوع زیستی جزایر دریاچه نیز امیدوارکننده است.
دریاچه ارومیه امروز در نقطهای میان «احیا» و «بازگشت به بحران» ایستاده است؛ جایی که بارشهای مناسب و افزایش حجم آب، امید را زنده کردهاند، اما این امید هنوز ریشهدار و پایدار نشده است. تجربه سالهای گذشته نشان داده که تکیه بر بارندگی، راهحل بلندمدت نیست و آنچه میتواند آینده این پهنه آبی را تضمین کند، مدیریت دقیق و مسئولانه منابع آب است.
کاهش مصرف در بخش کشاورزی، تغییر الگوی کشت، جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز، تأمین حقآبه دریاچه و توقف توسعه صنایع آببر، مجموعه اقداماتی هستند که اگر بهصورت همزمان و جدی اجرا نشوند، بهبودهای امروز بهسرعت از دست خواهند رفت.
در نهایت، سرنوشت دریاچه ارومیه نه فقط به تصمیمهای کلان، بلکه به رفتار روزمره مردم، کشاورزان و نحوه بهرهبرداری از آب گره خورده است. این دریاچه، نمادی از رابطه انسان و طبیعت است؛ رابطهای که اگر بر پایه تعادل و احترام شکل نگیرد، میتواند دوباره به خشکی و بحران ختم شود.
امروز، فرصت احیا فراهم شده است؛ فرصتی که اگر از دست برود، بازگرداندن آن بسیار دشوارتر از همیشه خواهد بود.
