خبرگزاری رویترز در گزارشی تحلیلی نوشت: دولت آمریکا بهتازگی هشدار داده است کشورهایی که همچنان به ایران کمک اقتصادی میکنند، با پیامدهای سنگینی روبهرو خواهند شد. حالا عراق میتواند به یکی از نخستین میدانهای آزمون این سیاست تبدیل شود؛ کشوری که از یک سو یکی از مهمترین شرکای تجاری ایران در منطقه است و از سوی دیگر، روابط مالی نزدیکی با آمریکا دارد.
واشنگتن پیش از این نیز شماری از بانکهای عراقی را به دلیل ارتباطات تجاری با تهران تحریم کرده است، اما تاکنون از اقداماتی که میتواند اقتصاد عراق را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد، خودداری کرده است. دلیل این احتیاط نیز روشن است: عراق برای هر دو کشور، یعنی آمریکا و ایران، اهمیت راهبردی دارد و اعمال فشار بیش از حد بر بغداد میتواند پیامدهای گستردهتری به دنبال داشته باشد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، هشدار داده است هر کشوری که به ایران کمک اقتصادی کند و بهعنوان یک «شریان حیاتی اقتصادی» برای تهران عمل کند، با پیامدهای شدیدی مواجه خواهد شد.
این تهدید، تنها متوجه عراق نیست. چین، امارات متحده عربی، ترکیه، هند، پاکستان و عمان نیز از مهمترین شرکای تجاری ایران در سالهای اخیر بودهاند و در صورت اجرای سیاست جدید واشنگتن، ممکن است در معرض فشارهای آمریکا قرار بگیرند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، روز دوشنبه نیز از آغاز یک «کارزار اقتصادی» علیه ایران خبر داد و گفت آمریکا شرکای تجاری تهران را نیز هدف قرار خواهد داد، هرچند از اعلام نام کشورهایی که قرار است با چنین اقداماتی روبهرو شوند، خودداری کرد.
یکی از مهمترین دلایلی که عراق در برابر فشارهای مالی آمریکا آسیبپذیر است، نحوه مدیریت درآمدهای نفتی این کشور است. آمریکا از زمان حمله به عراق در سال ۲۰۰۳، نفوذ گستردهای بر دلارهای حاصل از فروش نفت عراق داشته است. بخش مهمی از این روند از طریق بانک فدرال رزرو نیویورک انجام میشود و همین موضوع به واشنگتن امکان داده است بر جریان درآمدهای نفتی و نظام مالی عراق نظارت و در مواقع لازم از آن بهعنوان اهرم فشار استفاده کند.
عراق در موقعیتی متفاوت از بسیاری از کشورهای دیگر قرار دارد؛ این کشور همزمان با آمریکا و ایران روابط نزدیکی دارد و در عین حال، بخش قابلتوجهی از منابع مالی خود را در نظام مالی آمریکا نگهداری میکند. عراق بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار ذخایر ارزی دارد که بخش قابلتوجهی از آن در نظام مالی آمریکا نگهداری میشود. همین وابستگی باعث شده است بغداد برای حفظ دسترسی خود به درآمدهای نفتی و ادامه مبادلات مالی، نتواند بهسادگی خواستههای واشنگتن را نادیده بگیرد.
رویترز در اواخر سال ۲۰۲۴ نیز از وجود یک شبکه قاچاق نفت کوره خبر داد که به گفته این خبرگزاری، سالانه دستکم یک میلیارد دلار برای ایران و گروههای همسو با تهران در عراق درآمد ایجاد میکرد.
این پرونده تنها به عراق محدود نمیشود. دیگر کشورهای همسایه ایران که در فعالیتهای مشابه برای دور زدن تحریمها نقش داشتهاند نیز ممکن است با افزایش فشار و نظارت آمریکا روبهرو شوند.
البته اهرم فشاری که آمریکا در قبال عراق در اختیار دارد، با آنچه درباره دیگر شرکای بزرگ تجاری ایران وجود دارد، تفاوت دارد. اقتصاد کشورهایی مانند چین و ترکیه بسیار بزرگتر است و آنها ظرفیت بیشتری برای مقابله با فشارهای مالی آمریکا دارند. با این حال، نفوذ جهانی دلار باعث میشود حتی کشورهایی که مستقیماً به عراق وابسته نیستند نیز نتوانند بهسادگی از نظام مالی تحت رهبری آمریکا فاصله بگیرند.
فشار آمریکا بر عراق موضوع تازهای نیست و واشنگتن طی سالهای گذشته بارها از ابزارهای مالی و اقتصادی برای اعمال فشار بر بغداد استفاده کرده است.رویترز در ماه آوریل گزارش داد آمریکا ارسال یک محموله ۵۰۰ میلیون دلاری پول نقد به عراق را متوقف کرده و بخشی از همکاریهای امنیتی خود با بغداد را نیز به حالت تعلیق درآورده است. هدف واشنگتن از این اقدامات، افزایش فشار بر دولت عراق به دلیل فعالیت گروههای مسلح مورد حمایت ایران عنوان شد.
در ماه ژانویه نیز گزارشهایی منتشر شد مبنی بر اینکه واشنگتن سیاستمداران ارشد عراقی را تهدید کرده است در صورتی که گروههای مورد حمایت ایران به دولت آینده این کشور بپیوندند، با تحریمهای آمریکا مواجه خواهند شد؛ تحریمهایی که حتی میتوانست درآمدهای نفتی عراق را نیز هدف قرار دهد.
دولتهای مختلف آمریکا طی سالهای گذشته تلاش کردهاند جریان دلار به عراق را محدود کنند و در همین راستا شماری از بانکهای عراقی را تحریم کردهاند. با این حال، برخی از بزرگترین بانکهای عراق تاکنون از این اقدامات کنار گذاشته شدهاند.
دولت ترامپ نیز فشار بر بغداد را برای محدود کردن نفوذ تهران افزایش داده است. نخستوزیر کنونی عراق نیز در شرایطی به قدرت رسید که از نگاه دولت ترامپ، گزینهای قابلقبول محسوب میشد.
به گفته نیل کویلیم، پژوهشگر ارشد اندیشکده چتمهاوس، فشارهای واشنگتن، انجام مبادلات مالی با ایران را برای بانکها و مؤسسات عراقی پرریسکتر کرده است. همین مسئله باعث شده این مؤسسات برای جلوگیری از گرفتار شدن در تحریمهای آمریکا، نظارت بر تراکنشهای مالی و رعایت مقررات بانکی را تشدید کنند.
با این حال، این فشارها هنوز نتوانسته روابط اقتصادی عراق و ایران را قطع کند؛ چرا که مناسبات دو کشور تنها به بانکها و نقلوانتقالات مالی محدود نمیشود.
عراق از یک سو برای روابط اقتصادی و انرژی خود به ایران نیاز دارد و از سوی دیگر، برای دسترسی به نظام مالی بینالمللی و درآمدهای نفتی خود به آمریکا وابسته است. همین وضعیت، بغداد را در موقعیتی دشوار میان تهران و واشنگتن قرار داده است.
کویلیم در توضیح این آسیبپذیری گفت: «کشورهایی مانند چین یا ترکیه اقتصادهای بزرگتری دارند و ظرفیت بیشتری برای تحمل فشار دارند. عراق گزینههای جایگزین کمتری در اختیار دارد و از انعطافپذیری مالی بهمراتب پایینتری برخوردار است.»
او افزود: «آسیبپذیری عراق بیش از آنکه به حجم تجارت این کشور با ایران مربوط باشد، ناشی از وابستگی آن به ادامه دسترسی به ساختار مالی تحت رهبری آمریکاست.»
بر اساس آمارهای رسمی، ارزش تجارت میان عراق و ایران در سال ۲۰۲۵ از ۱۰ میلیارد دلار عبور کرد. بخش عمده این تجارت به صادرات ایران به بازار عراق مربوط میشود و کالاهای غذایی و مصرفی سهم مهمی در آن دارند.
با این حال، از زمان آغاز جنگ ایران در سال ۲۰۲۶، حجم تجارت دو کشور کاهش یافته است. افزایش نگرانیهای امنیتی، اختلال در فعالیت گذرگاههای مرزی و بالا رفتن هزینههای حملونقل، از جمله عواملی هستند که مبادلات تجاری تهران و بغداد را تحت تأثیر قرار دادهاند.
روابط ایران و عراق البته تنها به تجارت کالا محدود نمیشود. ایران سالهاست عراق را یکی از مهمترین مسیرهای اقتصادی خود میداند و از نفوذ سیاسی، نظامی و اقتصادی گستردهای در این کشور برخوردار است. گروههای قدرتمند شبهنظامی شیعه و احزاب سیاسی مورد حمایت ایران، بخش مهمی از این نفوذ را تشکیل میدهند.
عراق همچنین برای ایران اهمیت مالی دارد. تهران از طریق صادرات به عراق به ارزهای خارجی دسترسی پیدا کرده و در مواردی از نظام بانکی این کشور برای دور زدن محدودیتهای ناشی از تحریمهای آمریکا استفاده کرده است.
در این میان، انرژی یکی از مهمترین پایههای روابط تهران و بغداد است. به گفته مسئولان عراقی، این کشور سالانه بین ۴ تا ۵ میلیارد دلار بابت واردات گاز طبیعی از ایران پرداخت میکند؛ گازی که برای تأمین برق مورد نیاز عراق به کار میرود.
مقامهای عراقی هشدار دادهاند که اقدامات جدید آمریکا میتواند پرداخت این مبالغ به ایران را با مشکل مواجه کند و در نتیجه، بر تأمین انرژی عراق نیز اثر بگذارد.
عراق سالهاست یکی از مسیرهای مهم ایران برای دور زدن تحریمهای آمریکا بوده است؛ موضوعی که به گفته تام کیتینگ، مدیر مرکز مالی و امنیت در مؤسسه سلطنتی خدمات متحد بریتانیا، با افزایش فشارهای مالی بر تهران اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.
کیتینگ گفت هرچه دسترسی ایران به نظام مالی بینالمللی محدودتر شود، تهران بیشتر به مسیرهای جایگزین برای انجام مبادلات مالی روی خواهد آورد و از ظرفیتهای موجود برای دور زدن تحریمها استفاده خواهد کرد. او افزود: «از این منظر، عراق، نظام بانکی آن و بخش غیررسمی نظام مالی این کشور باید خود را برای چالشهای فزاینده آماده کنند.»
با این حال، کیتینگ معتقد است واشنگتن لزوماً نباید برای تغییر رفتار بغداد تنها به اقدامات تنبیهی متوسل شود. به گفته او، ارائه مشوق و کمک فنی به بانک مرکزی عراق و دیگر نهادهای دولتی میتواند در بلندمدت نتیجه بهتری داشته باشد.
او این رویکرد را نوعی راهبرد مبتنی بر «هویج به جای چماق» توصیف کرد؛ یعنی آمریکا به جای اینکه صرفاً عراق را با تحریم و مجازات تحت فشار قرار دهد، به این کشور برای اصلاح نظام مالی و مقابله با تخلفات کمک کند.
در عین حال، خود آمریکا نیز نسبت به پیامدهای گسترده فشارهای مالی بر کشورهای دیگر محتاط است. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، در پاسخ به این پرسش که چرا واشنگتن مستقیماً ایران را هدف قرار نداده یا نام کشورهایی را که قرار است تحریم شوند اعلام نکرده است، گفت:«چرا باید بخواهم نظام مالی جهانی را منفجر کنم؟»
